บทความก่อนหน้านี้เรื่อง “ร้านค้าใกล้บ้านตัวแปรสำคัญของการซื้อสุราและยาสูบในกรุงเทพฯ” ผู้เขียนได้เล่าถึงคนกรุงเทพฯ มีพฤติกรรมการซื้อสุราและยาสูบจากที่ไหนและใคร อายุเท่าใด ซื้อสุราและยาสูบประเภทใดบ้าง ในบทความนี้ ผู้เขียนวิเคราะห์ข้อมูลในมิติของประเภทชุมชน จากโครงการสำรวจพฤติกรรมการซื้ออาหารที่ไม่ดีต่อสุขภาพของเยาวชนและประชาชนในเขตกรุงเทพมหานคร ปี 2568 ได้เก็บรวบรวมข้อมูลจากกลุ่มตัวอย่างอายุ 18-60 ปี จำนวน 1,000 คน และวิเคราะห์แตกต่างตามประเภทชุมชนที่อยู่อาศัย ทั้งนี้ หน่วยที่ศึกษา คือ ตัวบุคคล โดยกองสารสนเทศภูมิศาสตร์พื้นที่กรุงเทพฯ ออกเป็น 6 โซน ได้แก่ กรุงเทพกลาง กรุงเทพเหนือ กรุงเทพใต้ กรุงเทพตะวันออก กรุงธนเหนือ และกรุงธนใต้1 จากนั้นและสุ่มเลือกเขตตามสัดส่วนของแต่ละโซน แล้วคัดเลือกชุมชนในแต่ละเขต โดยสำนักพัฒนาสังคม กรุงเทพฯ แบ่งชุมชนออกเป็น 5 ประเภท ได้แก่ ชุมชนแออัด ชุมชนชานเมือง ชุมชนอาคารสูง ชุมชนเมือง และชุมชนรูปแบบพิเศษ2 แต่การศึกษานี้เน้นเฉพาะ 3 ประเภท คือ ชุมชนแออัด ชุมชนชานเมือง และชุมชนเมือง ซึ่งเป็นพื้นที่ที่สามารถเข้าถึงประชาชนได้จริงในการเก็บข้อมูล การสุ่มเลือกชุมชนทั้งหมด 100 แห่ง จาก 20 เขตทั่วกรุงเทพฯ และจัดสัดส่วนให้ใกล้เคียงกับสภาพจริงของเมือง เพื่อสำรวจว่า คนที่อาศัยอยู่ในชุมชนประเภทต่างๆ ของกรุงเทพฯ มีการซื้อสุราและยาสูบที่ไหน และซื้อสุราและยาสูบประเภทใด3
ชุมชนแออัด คือ ชุมชนที่มีความหนาแน่นสูงหรือมีคนอยู่อาศัยจำนวนมากในพื้นที่จำกัด บ้านเรือนปลูกชิด และมีข้อจำกัดด้านพื้นที่และสาธารณูปโภค ในขณะที่ชุมชนเมืองตั้งอยู่ในเขตเศรษฐกิจหรือเมืองชั้นใน มีโครงสร้างพื้นฐานครบถ้วนและเข้าถึงบริการได้สะดวก สำหรับชุมชนชานเมืองอยู่รอบนอกหรือชายขอบกรุงเทพฯ ที่ติดกับจังหวัดอื่นๆ มีความหนาแน่นต่ำกว่าชุมชนเมืองและชุมชนแออัด ลักษณะกึ่งเมืองกึ่งชนบท และการเข้าถึงบริการกระจายตัวมากกว่าชุมชนเมือง
ผลการศึกษาพบว่า ชุมชน แออัดมีสัดส่วนการซื้อสุราและบุหรี่สูงกว่าชุมชนเมืองและชุมชนชานเมือง ใน 12 เดือนที่ผ่านมา ไม่ว่าจะเป็นชุมชนเมือง ชุมชนชานเมือง หรือชุมชนแออัด ร้านสะดวกซื้อคือแหล่งซื้อสุราหลักของทุกพื้นที่ โดยร้อยละ 60.9 หรือประมาณ 6 ใน 10 คน ที่อยู่ในชุมชนแออัดซื้อสุราจากร้านสะดวกซื้อ รองลงมาคือ ชุมชนเมือง (ร้อยละ 56.1) และชุมชนชานเมือง (ร้อยละ 46.2) ร้านค้าชุมชนหรือร้านโชห่วยก็ยังมีบทบาทสำคัญ โดยเฉพาะในชุมชนแออัด เพราะจาก 5 ใน 10 คน ซื้อจากร้านดังกล่าว ในขณะที่ไฮเปอร์มาร์เก็ต ซูเปอร์มาร์เก็ต และการซื้อสุราผ่านร้านค้าออนไลน์ แทบไม่ใช่แหล่งซื้อหลักของคนกรุงเทพฯ ใน 3 ชุมชน ในช่วง 30 วันที่ผ่านมา คนในชุมชนแออัดก็ยังซื้อบุหรี่มากกว่าชุมชนประเภทอื่น โดยส่วนใหญ่ซื้อจากร้านโชห่วยหรือร้านค้าชุมชนใกล้บ้าน รองลงมาคือ ร้านสะดวกซื้อ นอกจากนี้ การซื้อบุหรี่ผ่านร้านค้าออนไลน์ในชุมชนแออัดมีสัดส่วนสูงที่สุด และมากกว่าชุมชนเมืองเกือบ 3 เท่า ช่องทางออนไลน์จึงกลายเป็นช่องทางอีกทางหนึ่งที่คนในชุมชนฯ ซื้อบุหรี่ได้ง่าย (รูปที่ 1-2)
รูปที่ 1 สถานที่ซื้อสุรา จำแนกตามประเภทชุมชน
รูปที่ 2 สถานที่ซื้อยาสูบ จำแนกตามประเภทชุมชน
ในช่วง 12 เดือนที่ผ่านมา ร้อยละ 61.4 หรือประมาณ 6 ใน 10 คน ในชุมชนแออัดซื้อเบียร์มากที่สุด รองลงมาคือชุมชนเมือง และชุมชนชานเมือง นอกจากนี้ คนในชุมชนแออัดยังซื้อสุราขาวและสุราผสมน้ำผลไม้ในสัดส่วนที่สูงกว่าชุมชนประเภทอื่น ผลการศึกษาแสดงให้เห็นว่า คนในชุมชนแออัดเข้าถึงสุราที่มีดีกรีสูงมากกว่าคนในชุมชนเมืองและชานเมือง ในช่วง 30 วันที่ผ่านมา ร้อยละ 39.5 หรือประมาณ 4 ใน 10 คน ในทุกประเภทชุมชนซื้อบุหรี่ที่ผลิตจากโรงงาน เช่น บุหรี่ซอง ชุมชนชานเมืองมีสัดส่วนการซื้อบุหรี่ที่ผลิตจากโรงงานสูงกว่าชุมชนแออัดและชุมชนเมืองเล็กน้อย ในขณะที่สัดส่วนของการซื้อบุหรี่ที่ผลิตจากโรงงานทั้งในชุมชนเมืองและชุมชนแออัดเท่ากัน รองจากการซื้อบุหรี่ที่ผลิตจากโรงงาน คือ บุหรี่มวนเอง ซึ่งพบประมาณ 4–5 ใน 100 คน ในทุกพื้นที่ ส่วนบุหรี่ไฟฟ้าหรือบารากู่ไฟฟ้ามีสัดส่วนการซื้อค่อนข้างต่ำ (ประมาณ 1–2 ใน 100 คน) และคนในชุมชนแออัดมีสัดส่วนการซื้อบุหรี่ไฟฟ้าหรือบารากู่ไฟฟ้าสูงกว่าพื้นที่อื่นเล็กน้อย ผลการศึกษาแสดงให้เห็นว่า คนในชุมชนแออัดเข้าถึงยาสูบหลายรูปแบบมากกว่าชุมชนประเภทอื่นๆ (รูปที่ 3-4)
รูปที่ 3 ประเภทสุรา จำแนกตามประเภทชุมชน
รูปที่ 4 ประเภทยาสูบ จำแนกตามประเภทชุมชน
ชุมชนแออัดมีสัดส่วนการซื้อสุราและยาสูบสูงกว่าชุมชนเมืองและชุมชนชานเมือง ทั้งในด้านแหล่งซื้อและประเภทสุราและยาสูบ ร้านสะดวกซื้อและร้านค้าชุมชนหรือร้านโชห่วยเป็นแหล่งซื้อหลักในทุกประเภทชุมชน นอกจากนี้ คนในชุมชนแออัดยังมีแนวโน้มซื้อสุราดีกรีสูง และซื้อยาสูบหลายรูปแบบรวมทั้งการซื้อยาสูบผ่านร้านค้าออนไลน์มากกว่าพื้นที่ชุมชนเมืองและชานเมือง ผลกระทบของการซื้อสุราและบุหรี่เกี่ยวข้องกับภาระค่าใช้จ่ายในครัวเรือน โดยเฉพาะในชุมชนที่มีรายได้จำกัด เงินที่ใช้ซื้อบุหรี่วันละหนึ่งซอง หรือดื่มเบียร์เป็นประจำ อาจสะสมเป็นค่าใช้จ่ายที่ส่งผลต่อคุณภาพชีวิตของสมาชิกในครอบครัว4, 5
ดังนั้น กระทรวงสาธารณสุขและกรุงเทพมหานครร่วมกับผู้นำในชุมชน ควรออกแบบมาตรการควบคุมสุราและยาสูบแบบเฉพาะพื้นที่ โดยกำหนดชุมชนแออัดเป็นเขตเฝ้าระวังพิเศษ เพิ่มความเข้มงวดในการตรวจสอบร้านสะดวกซื้อและร้านค้าชุมชนหรือร้านโชห่วย ควบคุมการจำหน่ายสุราและยาสูบผ่านช่องทางออนไลน์อย่างจริงจัง และสร้างเสริมกิจกรรมทางเลือกในชุมชน เพื่อลดแรงจูงใจในการดื่มและสูบ เพื่อปรับสภาพแวดล้อมในชุมชนให้เอื้อต่อการมีสุขภาพที่ดีขึ้น
เอกสารอ้างอิง
