เมื่อคนหนึ่งคนมี HIV ผลกระทบอาจไม่ได้หยุดอยู่ที่ตัวเขาเพียงคนเดียว แต่อาจเกี่ยวข้องกับรายได้ เวลา การดูแล และความสัมพันธ์ของคนในครอบครัว แม้ปัจจุบันการรักษา HIV จะพัฒนาไปมาก แต่ความเข้าใจผิดและการตีตรายังคงเป็นเรื่องที่ส่งผลต่อชีวิตของผู้มี HIV และคนรอบข้างอยู่ดี

ที่มา : https://samitivejchinatown.com/th/article/sexual-health/hiv-aids
ก่อนที่เราจะมองว่า HIV ส่งผลต่อครอบครัวอย่างไร เราอาจต้องมองภาพสถานการณ์ HIV ในประเทศไทยก่อน เนื่องจากข้อมูลจากกรมควบคุมโรคระบุว่า ณ วันที่ 7 กรกฎาคม 2569 ประเทศไทยมีผู้มีชีวิตอยู่ร่วมกับ HIV ประมาณ 565,018 คน และมีผู้ที่กำลังได้รับยาต้านไวรัสประมาณ 469,873 คน ข้อมูลการคาดประมาณระดับประเทศยังประเมินว่ามีผู้มี HIV รายใหม่ประมาณ 8,124 คนต่อปี ตัวเลขเหล่านี้สะท้อนว่า HIV ยังคงเป็นประเด็นด้านสุขภาพและสังคมที่เกี่ยวข้องกับผู้คนจำนวนมาก แม้การรักษาในปัจจุบันจะช่วยให้ผู้มี HIV สามารถมีชีวิตที่ยืนยาวและมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นได้มากกว่าสมัยก่อนก็ตาม
แต่เมื่อคนในครอบครัวตรวจพบ HIV สิ่งแรกที่หลายคนอาจนึกถึงคือเรื่องสุขภาพ เช่น จะรักษาได้ไหม จะต้องกินยานานแค่ไหน หรือจะใช้ชีวิตต่อไปอย่างไร หลังจากนั้นอาจมีคำถามอื่นตามมา เช่น ใครจะพาไปโรงพยาบาล ต้องหยุดงานหรือไม่ จะบอกคนอื่นในครอบครัวดีไหม หรือถ้าคนอื่นรู้แล้วจะมองครอบครัวอย่างไร แล้วถ้าหากคนที่ตรวจพบ HIV เป็นผู้ที่หารายได้หลักของครอบครัวจะส่งผลอย่างไรบ้าง
ดังนั้น คำถามที่น่าสนใจจึงไม่ใช่แค่ “HIV รักษาอย่างไร?” แต่คือ “เมื่อคนหนึ่งคนมี HIV แล้ว คนรอบตัวและครอบครัวได้รับผลกระทบอย่างไร?”
เมื่อพูดถึงผลกระทบแล้ว หลายคนอาจนึกถึงค่ารักษาพยาบาล แต่จริง ๆ แล้ว อาจมีค่าใช้จ่ายและต้นทุนอื่นอีกด้วย เช่น ค่าเดินทาง ค่าอาหาร หรือรายได้ที่หายไปจากการหยุดงาน งานวิจัยในประเทศไทยพบว่า การเดินทางไปรับการรักษาเกี่ยวกับ HIV สามารถทำให้ผู้มี HIV สูญเสียรายได้ และบางส่วนเป็นผู้หารายได้หลักของครอบครัว แม้งานวิจัยดังกล่าวเป็นข้อมูลจากช่วงที่ผ่านมา และระบบการรักษา HIV ของประเทศไทยในปัจจุบันเปลี่ยนแปลงไปมาก แต่ประเด็นที่น่าสนใจยังคงอยู่ คือ ต้นทุนของ HIV ไม่ได้มีเพียงค่ารักษา แต่รวมถึงเวลาและรายได้ของครอบครัวด้วย ตัวอย่างเช่น หากพ่อเป็นคนหาเงินหลักและต้องหยุดงานเพื่อไปโรงพยาบาล รายได้ของครอบครัวก็อาจลดลง หรือหากลูกต้องพาพ่อแม่ไปพบแพทย์ ลูกอาจต้องหยุดเรียนหรือหยุดงาน ดังนั้นอาจต้องตั้งคำถามมากกว่าจะถามว่า การรักษามีค่าใช้จ่ายเท่าไร? แต่ต้องถามด้วยว่า ใครต้องแบ่งเวลาในการดูแล และใครต้องปรับชีวิตเพื่อให้สมาชิกคนหนึ่งได้รับการดูแล?
ครอบครัวมีบทบาทสำคัญในการดูแลผู้มี HIV แต่ในบางกรณีการดูแลก็อาจสร้างภาระให้สมาชิกคนอื่น งานวิจัยที่ศึกษาผู้ดูแลสมาชิกครอบครัวที่มี HIV ในภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทยจำนวน 409 คน พบว่า 66.5% ของผู้ดูแลรายงานว่ามีภาระการดูแลในระดับปานกลางถึงรุนแรง และภาระดังกล่าวมีความสัมพันธ์กับคุณภาพชีวิตของผู้ดูแลที่ลดลง เรื่องนี้ทำให้เห็นว่าผู้ดูแลเองก็ควรได้รับความสนใจ เพราะบางคนต้องแบ่งเวลาระหว่างการทำงาน การเรียน งานบ้าน และการดูแลสมาชิกในครอบครัว แต่ผลกระทบไม่ได้เหมือนกันทุกบ้าน เพราะครอบครัวที่มีรายได้ต่างกัน มีจำนวนสมาชิกต่างกัน หรือมีคนช่วยดูแลไม่เท่ากัน ก็ย่อมรับมือกับสถานการณ์แตกต่างกัน
อีกเรื่องที่น่าสนใจคือ หากคนที่มี HIV เป็นคนหาเงินหลักของครอบครัว ผลกระทบอาจเกิดกับสมาชิกคนอื่นโดยตรง งานวิจัยเกี่ยวกับครอบครัวไทยพบว่า ก่อนที่การรักษาด้วยยาต้านไวรัสจะเข้าถึงได้อย่างแพร่หลาย ครอบครัวบางครอบครัวต้องช่วยรับภาระค่าอาหาร ค่ารักษา ค่าเดินทาง และค่าใช้จ่ายอื่น ๆ เมื่อสมาชิกในครอบครัวเจ็บป่วยจากการมี HIV แต่เมื่อการรักษาดีขึ้น ภาพก็เปลี่ยนไป งานวิจัยเกี่ยวกับครอบครัวไทยพบว่า การได้รับยาต้านไวรัสช่วยให้สุขภาพของผู้มี HIV ดีขึ้น และช่วยป้องกันการเจ็บป่วยเข้าสู่ระยะเอดส์ เมื่อผู้มี HIV มีสุขภาพดีขึ้น ก็ช่วยลดภาระที่สมาชิกในครอบครัวต้องช่วยกันดูแลหรือรับภาระต่าง ๆ ที่เกิดขึ้น พวกเขาสามารถกลับมาทำงานและสนับสนุนครอบครัวได้มากขึ้น ตรงนี้ทำให้เห็นว่า การรักษา HIV ไม่ได้ช่วยแค่คนที่มี HIV แต่ยังช่วยครอบครัวด้วย ดังนั้น เราไม่ควรมองคนที่มี HIV ว่าเป็นภาระของครอบครัว เพราะหากได้รับการรักษาและการสนับสนุนที่เหมาะสม เขายังคงสามารถทำงาน มีรายได้ และดูแลครอบครัวได้
นอกจากเรื่องเงินและการดูแลแล้ว อีกเรื่องที่สำคัญคือการตีตรา หรือ stigma ข้อมูลจาก Thailand Stigma Index 2.0 ซึ่งเก็บข้อมูลผู้มี HIV มากกว่า 2,500 คนใน 24 จังหวัด ระหว่างปี 2022–2023 พบว่า 16% ของผู้ตอบแบบสอบถามรายงานว่าเคยถูกเลือกปฏิบัติในสถานบริการสุขภาพในช่วง 12 เดือนที่ผ่านมา และ 39% รายงานว่ารู้สึกละอายต่อสถานะ HIV ของตนเอง ตัวเลขเหล่านี้ไม่ได้หมายความว่าคนไทยทุกคนมีทัศนคติแบบเดียวกัน แต่สะท้อนว่าการตีตรายังคงเป็นปัญหาที่มีอยู่ บางคนอาจกลัวว่าถ้าคนอื่นรู้ว่าตัวเองมี HIV จะถูกมองไม่ดี จึงไม่กล้าบอกคนใกล้ตัว หรือเลือกที่จะเก็บเรื่องนี้เป็นความลับ เมื่อคนหนึ่งต้องเก็บความลับ สมาชิกครอบครัวคนอื่นก็อาจต้องช่วยปกปิดและรับความกังวลนั้นไปด้วย ตัวอย่างเช่น ประสบการณ์ของ Pete Thitiwatt Sirasejtakorn ผู้มี HIV และทำงานรณรงค์เกี่ยวกับ HIV ในประเทศไทย เป็นอีกตัวอย่างหนึ่งที่สะท้อนให้เห็นถึงผลกระทบจากการตีตรา เขาเล่าว่า หลังจากรู้สถานะ HIV ของตนเอง เขาออกจากธุรกิจที่ทำอยู่ เพราะเข้าใจว่าตัวเองอาจมีชีวิตอยู่ได้อีกไม่นาน และรู้สึกว่าตนเอง “สกปรก” และ “เป็นอันตราย” ต่อคนอื่น ประสบการณ์นี้ทำให้เห็นว่า ผลกระทบของ HIV ไม่ได้เกิดจากตัวเชื้อหรือการรักษาเพียงอย่างเดียว แต่ยังเกิดจากความเข้าใจและความรู้สึกที่สังคมมีต่อผู้มี HIV ด้วย เมื่อคนหนึ่งต้องเก็บความลับหรือรู้สึกว่าตัวเองแตกต่าง สมาชิกครอบครัวและคนใกล้ตัวก็อาจต้องรับความกังวลนั้นไปด้วย ในทางกลับกัน การได้รับข้อมูลที่ถูกต้องก็สามารถเปลี่ยนมุมมองที่มีต่อตัวเองได้ Pete กล่าวว่า “U = U changed my life.” โดยเขาอธิบายว่าแนวคิด U=U ช่วยให้ผู้มี HIV สามารถเอาชนะความรู้สึกด้านลบและการตีตราต่อตัวเองได้ และทำให้เขาต้องการสื่อสารเรื่องนี้ให้คนอื่นเข้าใจมากขึ้น
อย่างไรก็ตามครอบครัวก็สามารถเป็นพื้นที่ที่ช่วยให้ผู้มี HIV ใช้ชีวิตได้ดีขึ้น งานวิจัยในประเทศไทยพบว่าความสัมพันธ์ในครอบครัวและการสนับสนุนทางสังคมมีความสัมพันธ์กับคุณภาพชีวิตของผู้มี HIV นอกจากนี้ยังมีความรู้เรื่อง U=U (Undetectable = Untransmittable) ซึ่งหมายถึง ผู้มี HIV ที่รับยาต้านไวรัสอย่างต่อเนื่องจนสามารถกดปริมาณไวรัสในเลือดให้อยู่ในระดับที่ตรวจไม่พบตามเกณฑ์ จะไม่ถ่ายทอด HIV ผ่านการมีเพศสัมพันธ์ ความรู้เรื่องนี้ช่วยลดความกลัวและความเข้าใจผิดเกี่ยวกับ HIV และทำให้เห็นว่าการมี HIV ไม่ได้หมายความว่าคนคนนั้นจะไม่สามารถมีความสัมพันธ์หรือใช้ชีวิตตามปกติได้ ดังนั้น ครอบครัวจึงไม่ได้เป็นเพียงผู้ที่ได้รับผลกระทบจาก HIV แต่ยังสามารถเป็นส่วนหนึ่งของการลดผลกระทบได้ด้วย การมีความรู้ที่ถูกต้อง การไม่ตีตรา และการสนับสนุนให้สมาชิกเข้าถึงการรักษา ล้วนช่วยให้ทั้งผู้มี HIV และครอบครัวสามารถรับมือกับสถานการณ์ได้ดีขึ้น
เมื่อมองทั้งหมดจะเห็นว่า HIV เชื่อมโยงกับหลายเรื่อง ทั้งสุขภาพ เศรษฐกิจ การจัดสรรเวลา การดูแล และความสัมพันธ์ในครอบครัว แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกครอบครัวจะได้รับผลกระทบเหมือนกัน ครอบครัวที่มีรายได้ โครงสร้างครอบครัว และระบบสนับสนุนต่างกัน ย่อมมีวิธีรับมือแตกต่างกัน สิ่งสำคัญจึงไม่ใช่การมองว่าคนที่มี HIV เป็นภาระ แต่คือการทำให้คนที่มี HIV สามารถเข้าถึงการรักษาและใช้ชีวิตได้อย่างมีคุณภาพ พร้อมกับให้ครอบครัวมีความรู้และความเข้าใจที่ถูกต้อง
สุดท้ายแล้ว คำถามว่า “หนึ่งคนมี HIV แต่ทำไมทั้งครอบครัวถึงได้รับผลกระทบ?” อาจไม่ได้มีคำตอบเพียงเรื่องสุขภาพ เพราะเมื่อชีวิตของคนในครอบครัวเชื่อมโยงกัน การเจ็บป่วยจาก HIV ของคนหนึ่งคนก็สามารถส่งผลต่อคนอื่นได้ และบางทีสิ่งที่ช่วยลดผลกระทบได้มากที่สุด อาจไม่ใช่เพียงการรักษา แต่คือ ความเข้าใจจากคนรอบตัว
เอกสารอ้างอิง