เบื้องหลังอาคาร ถนน และโครงสร้างพื้นฐานที่ขับเคลื่อนเมือง คือแรงงานข้ามชาติจำนวนมากที่ทำงานหนัก แต่กลับดำรงชีวิตอยู่ในระบบการคุ้มครองที่เปราะบาง เมืองที่แข็งแรงถูกสร้างโดยกลุ่มคนส่วนหนึ่งตกอยู่ในสถานะที่ยากจะเข้าถึงการคุ้มครองทางสังคม วันนี้ ผู้เขียนขอนำเสนอบทสรุปงานวิจัยเรื่อง “ความอันตรายเชิงโครงสร้าง: แนวทางปฏิบัติในการสรรหาและการจ้างแรงงานข้ามชาติ ในอุตสาหกรรมก่อสร้างเขตกรุงเทพมหานครและปริมณฑล”4 โดยงานวิจัยชิ้นใหม่นี้ เขียนโดย Dr. Rosalia Sciortino, Sibenya Putthasiraapakorn และ Vinissa Kattiya-aree จัดทำโดยสถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล และมูลนิธิเครือข่ายพัฒนาบ้านเด็ก งานวิจัยชิ้นนี้ได้มีการสัมภาษณ์ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียในอุตสาหกรรมก่อสร้าง จากแรงงานไปจนถึงผู้ประกอบการ ซึ่งจากการพูดคุยนี้นั้น ชี้ให้เห็นถึงความเสี่ยงที่แรงงานเผชิญในทุกๆ วันนั้น ไม่ใช่เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นโดยลำพัง หากเกิดจากนโยบายการย้ายถิ่น รูปแบบการจ้างเหมาช่วง และช่องว่างในการบังคับใช้กฎหมายที่เชื่อมโยงกันเป็นโครงสร้าง
ตามสถิติ ณ เดือนมีนาคม 2568 ประเทศไทยมีแรงงานข้ามชาติจากกัมพูชา สปป.ลาว เมียนมา และเวียดนามจำนวน 3.15 ล้านคนที่มีสถานะการพำนักและทำงานอย่างถูกต้องตามกฎหมาย โดยคิดเป็นมากกว่าร้อยละ 10 ของกำลังแรงงานทั้งหมด โดยแรงงานเหล่านี้มีส่วนสร้างมูลค่าประมาณร้อยละ 4.3–6.6 ของผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศ (GDP) เฉพาะภาคก่อสร้าง มีแรงงานข้ามชาติที่ขึ้นทะเบียนจำนวน 671,566 คน โดยร้อยละ 69 มาจากเมียนมา ร้อยละ 36 เป็นผู้หญิง และร้อยละ 82.53 ขึ้นอยู่กับนโยบายการขึ้นทะเบียนตามมติคณะรัฐมนตรี ซึ่งเป็นสถานะชั่วคราวและต้องรอการเปิดให้ต่ออายุเป็นระยะๆ ในทางปฏิบัติมีการส่งเรื่องเข้าพิจารณาต่ออายุใบอนุญาตทำงานทุกๆ สองปี แต่ผลของการอนุญาตขึ้นอยู่กับการตัดสินใจของคณะรัฐมนตรีและการเมืองระหว่างประเทศในช่วงนั้นๆ ดังเช่นการประการยุติการต่อสถานะให้แรงงานชาวกัมพูชา สืบเนื่องมาจากสถานการณ์บริเวณชายแดน ทำให้แรงงานจำนวนมากต้องเดินทางกลับประเทศ ส่งผลกระทบเป็นวงกว้างต่อภาคอุสาหกรรมไทย ทำให้สภาอุตสาหกรรมร่วมด้วยหอการค้าไทย และสมาคมธนาคารไทย ร่วมกันยื่นข้อเสนอขอผ่อนผันแรงงานสัญชาติกัมพูชากับกระทรวงแรงงาน เพื่อหามาตรการรับมือกับการขาดแคลนแรงงานในครั้งนี้1 เหตุการณ์นี้สะท้อนให้เห็นถึงความเปราะบางของระบบการจัดการแรงงานข้ามชาติในปัจจุบัน ที่ขาดวิสัยทัศในการจัดการดูแลแรงงานข้ามชาติในระยะยาว เนื่องด้วยสถานะการอยู่อาศัยนั้นไม่มีความแน่นอน และสามารถเกิดการเปลี่ยนแปลงได้ตลอดเวลาโดยผูกติดอยู่กับการตัดสินใจของรัฐเป็นครั้งๆ ไป ซึ่งนี่ถือเป็นหนึ่งในปัจจัยหลักที่ทำให้ชีวิตของแรงงานต้องอยู่บนฐานที่ไม่มั่นคง และพบเจอกับนโยบายที่ไม่คำนึงถึงความเป็นจริงของการใช้ชีวิตทำงานในต่างแดน และเต็มไปด้วยช่องโหว่ที่ทำให้ถูกเอาเปรียบได้โดยง่าย
งานวิจัยเชิงคุณภาพชิ้นนี้ ลงพื้นที่ศึกษาในสถานที่ก่อสร้างในจังหวัดกรุงเทพมหานครและปริมณฑล โดยสัมภาษณ์แรงงานเมียนมาและกัมพูชา รวม 31 คน รวมไปถึงเหล่าผู้ประกอบการ นายหน้า และผู้มีส่วนได้ส่วนเสียในระบบการจ้างงานแรงงานข้ามชาติ ผลการศึกษาสะท้อนให้เห็นถึงช่องว่างระหว่างกฎหมายกับการปฏิบัติจริง ผู้วิจัยพบว่า ไม่มีแรงงานคนใดจากที่ถูกสัมภาษณ์ ได้รับสัญญาจ้างเป็นลายลักษณ์อักษร โดยมีการว่าจ้างทางวาจาเท่านั้น และยังได้รับค่าตอบแทนที่ไม่เป็นธรรม โดยรวมแล้วได้รับค่าจ้างเฉลี่ยอยู่ที่วันละ 310–350 บาท ซึ่งต่ำกว่าค่าจ้างขั้นต่ำ 372 บาทในกรุงเทพฯ และปริมณฑล ซึ่งกำหนดใช้ตามประกาศจากกระทรวงแรงงาน ว่าด้วยเรื่องอัตราค่าจ้างขั้นต่ำ (ฉบับที่ 14) ลงวันที่ 17 มิถุนายน พ.ศ. 2568 โดยในประกาศนี้แจ้งชัดเจนว่าลูกจ้างจะต้องได้ค่าจ้างตามค่าแรงขั้นต่ำ “ไม่ว่าลูกจ้างนั้นจะมีเชื้อชาติ สัญชาติ วัย หรือเพศใด”2 อีกทั้งมีปัญหาจ่ายค่าจ้างล่าช้าหรือค้างจ่าย ในส่วนของความปลอดภัย พบว่า อุปกรณ์ป้องกันภัยส่วนบุคคลมักมีเพียงหมวกนิรภัย และแรงงานแทบไม่สามารถเข้าถึงกลไกร้องเรียนหรือการเยียวยาได้อย่างมีประสิทธิภาพ เมื่อได้รับความไม่ยุติธรรมหรือการละเมิดสิทธิในสถานที่ทำงาน
ความเปราะบางเชิงโครงสร้างอันประกอบด้วยความไม่แน่นอนจากนโยบายการบริหารแรงงานจากภาครัฐที่เกิดการเปลี่ยนแปลงได้ตลอดเวลา และการจ้างงานที่ถูกทำให้มีขั้นตอนซับซ้อนจากฝั่งนายจ้างภาคเอกชน นำไปสู่ช่องว่างทางการคุ้มครองแรงงานในทางกฎหมายและสังคมที่ปัจุบันมีไม่เพียงพอ โดยเฉพาะในแง่ของการเข้าถึงบริการทางสุขภาพยามเจ็บไข้ได้ป่วยและการคุ้มครองทางสังคม ที่ไม่ได้คำนึงว่าชีวิตของแรงงานนั้นไม่ได้สิ้นสุดเมื่อเลิกงาน หลายครอบครัวอาศัยในที่พักคนงานที่แออัด ไม่มีการระบายอากาศที่เหมาะสม และขาดพื้นที่ปลอดภัยสำหรับเด็ก แรงงานผู้หญิงต้องรับทั้งงานที่มีค่าจ้าง งานดูแลครอบครัว และภาระดูแลความเรียบร้อยในชุมชนและพื้นที่ไซต์ก่อสร้าง ซึ่งไม่ได้รับค่าจ้างเพิ่มเติม แม้ในกลุ่มผู้มีเอกสารถูกต้อง ยังเข้าถึงบริการสุขภาพและประกันสังคมได้อย่างจำกัด ผลกระทบจึงไม่ได้ตกอยู่กับแรงงานเพียงคนเดียว แต่ขยายไปถึงคู่สมรส บุตร และอนาคตของครอบครัวทั้งหมด
จากผลการศึกษาจึงควรดำเนินการดังนี้ (1) ทบทวนการกำกับดูแลการย้ายถิ่นฐาน ขยายช่องทางย้ายถิ่นที่ถูกกฎหมายให้มีระยะยาว ยืดหยุ่น และเอื้อต่อการสรรหาที่เป็นธรรม รวมถึงคำนึงถึงการอยู่ร่วมกันของครอบครัว (2) กำหนดความรับผิดชอบของเจ้าของโครงการ ผู้รับเหมาหลัก และผู้รับเหมาช่วงให้ชัดเจนตลอดห่วงโซ่การจ้างงาน เพื่อไม่ให้ความรับผิดถูกผลักลงไปจนแรงงานหลุดจากระบบคุ้มครอง (3) เร่งบังคับใช้มาตรฐานค่าจ้าง สัญญาจ้าง ความปลอดภัย และกลไกร้องเรียนที่เป็นอิสระและเข้าถึงได้ และ (4) พัฒนานโยบายที่คำนึงถึงเพศและช่วงวัย ปรับปรุงที่อยู่อาศัย ตลอดจนรับรองการเข้าถึงสุขภาพ การศึกษา และการคุ้มครองทางสังคมอย่างเท่าเทียม โดยไม่ผูกสิทธิขั้นพื้นฐานทั้งหมดไว้กับสถานะทางกฎหมาย
ท้ายที่สุดแล้วการจัดการการย้ายถิ่นไม่ควรถูกลดทอนให้เหลือเพียงการควบคุมจำนวนแรงงานหรือเอกสารเข้าเมือง เพราะแรงงานข้ามชาติเหล่านี้ต่างเป็นมนุษย์ ผู้ที่เสาะหาโอกาสในชีวิตอย่างมีความหวัง มีสังคม และครอบครัวเช่นเดียวกัน การพัฒนาอุตสาหกรรมก่อสร้างที่ยั่งยืน จึงต้องเริ่มจากการยอมรับความเป็นมนุษย์ของผู้ที่ช่วยสร้างเมือง ภายใต้โครงสร้างการจ้างงานและบริหารแรงงานข้ามชาติของภาครัฐและเอกชน (! โครงสร้างอะไร?) ที่ช่วยลดความไม่แน่นอนในชีวิตของแรงงาน จนกลายเป็นเครื่องมือแสวงหาประโยชน์จากคนบางกลุ่ม ผู้เขียนจึงขอเชิญชวนให้อ่านบทสรุปงานวิจัยฉบับเต็ม เพื่อทำความเข้าใจผ่านหลักฐานที่รวบรวมจากการลงพื้นที่จริง และร่วมส่งเสริมข้อเสนอเชิงนโยบายสำหรับระบบการย้ายถิ่นและการจ้างงานที่ปลอดภัย เป็นธรรม และไม่ทิ้งใครไว้เบื้องหลังต่อไป
สามารถอ่านสรุปงานวิจัยได้ที่นี่: https://ipsr.mahidol.ac.th/en/post_research/616-policy-brief-structural-precariousness/
เอกสารอ้างอิง
