เมื่อต้นเดือนตุลาคม 2569 มีข่าวที่น่าสนใจและน่าตกใจเกี่ยวกับการดูแลผู้สูงอายุ เจ้าหน้าที่ฝ่ายปกครองและฝ่ายสาธารณสุขได้เข้าตรวจค้นสถานประกอบการดูแลผุ้สูงอายุ ชื่อ “บ้านเสริมสุข” ในซอยเรวดี จังหวัดนนทบุรี ด้วยมีเรื่องร้องเรียนว่าสถานประกอบการแห่งนี้ใช้วิธีการรุนแรงกับผู้ป่วย เช่น กักขัง ผูกมัด/ล่ามโซ่ผู้ป่วย ผู้ป่วยอยู่กันอย่างแออัด เจ้าหน้าที่ตรวจพบว่า สถานประกอบการแห่งนี้กระทำผิดกฎหมาย คือ พ.ร.บ.สถานประกอบการเพื่อสุขภาพ พ.ศ. 2559 เจ้าหน้าที่จึงได้ถอนใบอนุญาต และดำเนินการฟ้องร้องเอาผิดกับเจ้าของกิจการนี้
คดีบ้านเสริมสุขนี้ทำให้ผมต้องกลับมาคิดเรื่องการดูแลผู้สูงอายุอีกครั้ง บ้านเสริมสุขขออนุญาตจากกรมสนับสนุนบริการสุขภาพเปิดกิจการดูแลผู้สูงอายุที่ป่วยหรือมีภาวะพึ่งพิงแบบพักค้างคืนที่เรียกว่า “เนอร์สซิ่งโฮม” กรณีของบ้านเสริมสุข มีผู้นำผู้ป่วยจิตเวชมาให้เนอร์สซิ่งโฮมแห่งนี้ดูแลเป็นจำนวนมาก อาจเป็นเพราะเจ้าของกิจการใช้ใบอนุญาตให้ดำเนิน “กิจการดูแลผู้สูงอายุหรือผู้มีภาวะพึ่งพิง” เพื่อประโยชน์ทางธุรกิจของตน จึงรับเอาผู้ป่วยจิตเวชที่ไม่เป็นผู้สูงอายุมาดูแลด้วย โดยเหมาเอาว่าเป็นผู้ที่มีภาวะพึ่งพิง กิจการดูแล “ผู้สูงอายุหรือผู้มีภาวะพึ่งพิง” นั้นควรมีความหมายเฉพาะผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิง ช่วยตัวเองไม่ได้เท่านั้น ไม่ใช่ผู้ป่วยจิตเวชที่ควรจะได้รับการดูแล บำบัดรักษาที่แตกต่างจากผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิง ซึ่งส่วนมากจะเป็นผู้ป่วยติดเตียง หรือผู้สูงอายุที่มีภาวะสมองเสื่อมหรืออัลไซเมอร์ สภาพการใช้ความรุนแรงที่เจ้าหน้าที่ไปตรวจพบนั้น ผมเข้าใจว่าเป็นการกระทำต่อผู้ป่วยจิตเวช ระบบการดูแลผู้ป่วยจิตเวชเป็นเรื่องสำคัญอีกเรื่องหนึ่งในสังคมไทย
ผมชอบที่อาจารย์ณัฏฐ์ มงคลนาวิน นักวิเคราะห์ข้อมูลและยุทธศาสตร์สังคม (มหาวิทยาลัยรังสิต) ได้แบ่งประเภทผู้ที่ต้องได้รับการดูแลใกล้ชิดออกเป็น 3 ประเภท คือ (1) ผู้สูงอายุป่วยติดเตียง (2) ผู้ป่วยอัลไซเมอร์/สมองเสื่อม และ (3) ผู้ป่วยจิตเวช ผู้ป่วยทั้งสามประเภทนี้ต้องได้รับการดูแลที่แยกจากกัน (เฟซบุ๊ก: ณัฏฐ์ มงคลนาวิน)
ในฐานะเป็นนักประชากรศาสตร์ ผมเฝ้าดูแนวโน้มการเปลี่ยนแปลงของประชากร ขณะนี้ประชากรไทยกำลังมีอายุสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว สาเหตุสำคัญ คือ จำนวนเด็กเกิดในแต่ละปีลดลงอย่างรวดเร็ว สุขภาพของคนไทยดีขึ้นอย่างมาก ทำให้คนไทยมีอายุยืนยาวขึ้น และ “สึนามิประชากร” ซึ่งเป็นประชากรที่เกิดในช่วง 20 ปี ระหว่างปี 2506-2526 กำลัง “ถาโถม” เข้าสูงวัยสูงอายุ ในอีกไม่เกิน 10 ปีข้างหน้า ประเทศไทยก็จะกลายเป็นสังคมสูงวัยระดับสุดยอด ประชากรอายุ 65 ปีขึ้นไปจะมีจำนวนมากถึงประมาณ 13 ล้าน หรือคิดเป็นร้อยละ 20 ของประชากรทั้งหมด
ในขณะเดียวกับที่โครงสร้างอายุของประชากรเปลี่ยนไปนั้น โครงสร้างสังคมไทยก็เปลี่ยนตามไปด้วย ครอบครัวไทยมีขนาดเล็กลง เมื่อ 50 ปีก่อน ครัวเรือนไทยมีขนาดประมาณ 5 คน ปัจจุบันครัวเรือนเล็กลงจนเหลือเพียง 3 คนต่อครัวเรือน เครือข่ายญาติพี่น้องของคนไทยที่เคยขยายแผ่กว้างก็กลับแคบลง คนรุ่นใหม่ครองตัวอยู่เป็นโสดมากขึ้น จับคู่อยู่ร่วมกันระหว่างคนเพศกำเนิดเดียวกันเพิ่มมากขึ้น คนไทยอยู่ตามลำพังคนเดียวมากขึ้น
โรคภัยไข้เจ็บของผู้สูงอายุจะเป็นโรคไม่ติดต่อซึ่งส่วนมากจะเป็นโรคเรื้อรัง เช่น โรคมะเร็ง โรคสมองเสื่อม โรคความดันโลหิต โรคทางเดินโลหิต โรคปวดข้อกระดูก โรคเหล่านี้เป็นสาเหตุสำคัญที่จะทำให้ผู้สูงอายุตกอยู่ในภาวะต้องพึ่งพิง และไม่อาจจะอยู่ตามลำพังโดยไม่มีผู้ดูแลใกล้ชิดได้
ในปัจจุบันครอบครัวยังมีบทบาทสำคัญในการดูแลผู้สูงอายุที่ป่วยติดเตียง แม้จะไม่มีสถิติข้อมูลชัดเจนว่ามีผู้สูงอายุที่อยู่ในภาวะพึ่งพิงจะมีลูกหลานคอยดูแลอยู่มากน้อยเท่าไร แต่ก็เชื่อได้ว่ายังมีอยู่ไม่น้อย สำหรับคนที่มีฐานะทางเศรษฐกิจดี การดูแลผู้สูงอายุที่อยู่ในภาวะพึ่งพิงอาจไม่น่าเป็นห่วง ไม่มีลูกหลาน ก็จ้างผู้ดูแลเป็นพิเศษที่บ้าน หรือไปอยู่เนอร์สซิ่งโฮมที่มีมาตรฐานซึ่งสามารถให้บริการดูแลผู้สูงอายุได้ดีกว่าหรือทัดเทียมกับอยู่ที่บ้าน
ผู้สูงอายุที่อยู่ในภาวะต้องพึ่งพิงที่อาจจะเป็นปัญหาเรื่องการดูแลต่อไปในอนาคต ก็คือ ผู้สูงอายุที่ไร้ญาติขาดที่พึ่ง ผู้สูงอายุที่อยู่ในครอบครัวที่มีสถานะทางเศรษฐกิจปานกลางหรือยากจน ผู้สูงอายุที่มีลูกหลาน แต่ลูกหลานไม่สามารถดูแลได้เพราะต้องทำงานของตน
การดูแลผู้สูงอายุเป็นเรื่องปกติในสังคมไทยในปัจจุบัน ผมคิดถึงอดีตเมื่อ 40 กว่าปีก่อน เคยเห็นแผ่นป้ายโฆษณาประกาศรับเลี้ยงเด็กเวลากลางวันอยู่ทั่วไปตามริมถนน แต่เดี๋ยวนี้ป้ายประกาศโฆษณารับดูแลผู้สูงอายุปรากฏให้เห็นอยู่เกลื่อนตาตามที่สาธารณะแทนป้ายโฆษณารับเลี้ยงดูเด็ก ในโซเชียลมีเดียมีโฆษณาเนอร์สซิ่งโฮม หรือสถานดูแลผู้สูงอายุอยู่มากมาย การโฆษณาเหล่านี้น่าจะสะท้อนให้เห็นภาพความต้องการบริการดูแลผู้สูงอายุที่เพิ่มขึ้นอย่างมากในสังคมไทย
ผมขอนำเอาเรื่องราวเกี่ยวกับการดูแลผู้สูงอายุของคนใกล้ตัวมาสรุปให้ฟังเป็นตัวอย่างสัก 4 ราย
รายที่ 1
นุช น้องสาวเพื่อนอายุ 70 ปี เป็นข้าราชการเกษียณ โสด อยู่ลำพังคนเดียว เริ่มป่วยเป็นเบาหวาน ต่อมาอาการลุกลามไปเป็นมะเร็งหลายจุด สุดท้ายลามไปถึงสมองจนเสียชีวิต
ก่อนเสียชีวิต 2-3 ปี นุชพยายามดูแลตัวเองที่บ้าน เข้าออกโรงพยาบาลหลายแห่ง ในปีสุดท้ายมาอยู่กับพี่สาวอายุเกือบ 80 ปี แต่ยัง “มีพลัง” พอที่จะช่วยดูแลน้องได้ พี่สาวช่วยพาไปโรงพยาบาลหลายแห่ง จนในที่สุด เลือกมาอยู่ที่โรงพยาบาลสำหรับผู้ป่วยสูงอายุซึ่งมีธุรกิจเนอร์สซิ่งโฮม โรงพยาบาลนี้อยู่รวมในบริเวณเดียวกันด้วย ใกล้บ้านที่พี่สาวสะดวกที่จะไปเยี่ยมได้ทุกวัน
โรงพยาบาลผู้สูงอายุแห่งนี้ได้ส่งนุชให้เข้าไปอยู่ในเนอร์สซิ่งโฮมของโรงพยาบาลที่คิดค่าบริการพื้นฐาน– ตามคำบอกเล่าของพี่สาวอยู่ที่ประมาณ 20,000 บาท ขณะที่อยู่เนอร์สซิ่งโฮม นุชได้ไปพบแพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านมะเร็งที่โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์
ในที่สุด นุชได้จากไปโดยไม่ทุกข์ทรมานที่โรงพยาบาลผู้สูงอายุแห่งนี้
รายที่ 2
พี่สุ อายุ 85 ปี ยังมีชีวิตอยู่ พี่สุเป็นข้าราชการบำนาญ โสด อยู่ลำพังคนเดียว โดยมีน้องชายอาศัยอยู่ไม่ไกลกันนักภายในหมู่บ้านจัดสรรเดียวกัน พี่สุเคยเป็นคนแข็งแรง อยู่ในชมรมผู้สูงอายุที่มาออกกำลังกายเป็นประจำด้วยกัน เมื่อ 3 ปีก่อน พี่สุเกิดอาการเส้นเลือดในสมองแตก ต้องเข้ารับการรักษาในโรงพยาบาลอยู่นานเป็นเดือน เมื่อออกจากโรงพยาบาลก็อยู่ในสภาพที่ช่วยตัวเองไม่ได้ น้องชายจึงติดต่อบริษัทรับดูแลผู้สูงอายุป่วยติดเตียงให้ส่งคนมาดูแลตลอด 24 ชั่วโมงทุกวันที่บ้าน (เว้นวันอาทิตย์ที่ผู้ป่วยต้องจ่ายค่าดูแลเป็นพิเศษ) อาการโรคหลอดเลือดสมอง (สโตรก) ของพี่สุนำไปสู่อาการสมองเสื่อมที่พี่สุไม่สามารถพูดคุยสื่อสารกับใครได้แล้ว
อัตราที่บริษัทคิดในการส่งผู้ดูแลมาทำงานที่บ้านไม่น่าจะต่ำกว่า 25,000 บาท/เดือน อัตรานี้ไม่รวมผ้าอ้อม ค่ายา และอุปกรณ์เวชภัณฑ์ที่จำเป็นอื่น ๆ ค่าใช้จ่ายทั้งหมดเป็นเงินจากบำนาญ
รายที่ 3
พี่จิ๋ม พี่สาวของเพื่อนรุ่นพี่ที่สนิทมากคนหนึ่ง ปัจจุบันพี่จิ๋มอายุ 86 ปี ยังมีชีวิตอยู่ พี่จิ๋มเป็นโสด อยู่ลำพังคนเดียว มีอาการหลงๆ ลืมๆ อาการหนักจนไม่สามารถอยู่ตามลำพังคนเดียวได้ น้องสาวจึงจัดการให้พี่จิ๋มมาอยู่ในเนอร์สซิ่งโฮมขนาดเล็กซึ่งอยู่ใกล้บ้าน เนอร์สซิ่งโฮมนี้ดัดแปลงจากบ้านที่อยู่อาศัยทั่วไป โดยการแบ่งสัดส่วน ปรับพื้นที่ห้องนอน ห้องน้ำ ให้เหมาะสมกับการเป็นสถานบริบาลผู้สูงอายุ รับผู้สูงอายุทั้งที่ป่วยติดเตียง และที่ยังพอช่วยเหลือตัวเองได้ 6 คน คิดอัตราพื้นฐานเดือนละ 25,000 บาท (ไม่รวมค่าผ้าอ้อม ยา เวชภัณฑ์ และอุปกรณ์จำเป็นอื่นๆ)
เจ้าของและผู้ดำเนินการเนอร์สซิ่งโฮมแห่งนี้เป็นพี่น้องสองคนซึ่งได้รับการอบรมเรื่องการดูแลผู้สูงอายุมาแล้ว
รายสุดท้ายของการดูแลผู้สูงอายุในระยะสุดท้ายของชีวิต ผมขอยกเอาแม่ของตัวเองเป็นตัวอย่าง
แม่ เสียชีวิตเมื่ออายุ 93 ปี ด้วยโรคชรา ในช่วง 2-3 ปีก่อนเสียชีวิต แม่เดินได้ไม่ถนัด เพราะไปผ่าตัดเข่าทั้งข้างซ้ายและขวา จนแม่ต้องกลายเป็นผู้ป่วยติดเตียง ที่ยังมีความจำดี พูดจารู้เรื่อง แม่มีลูกสาวอายุเกิน 70 ปี เป็นผู้ดูแลหลัก มีลูกสะใภ้อายุ 60 กว่าปี และหลานสาวอายุ 30 กว่าปี เป็นผู้ช่วย
สำหรับผมและน้องชายอีกคนหนึ่งที่อยู่ต่างจังหวัด ให้การสนับสนุนการดูแลแม่ด้านการเงิน และเราทั้งสองถือเป็นกิจวัตรที่ต้องไปเยี่ยมแม่ทุกครั้งเมื่อมีโอกาส
ประมาณ 1 อาทิตย์ก่อนเสียชีวิต แม่เกิดอาการวิกฤติเกี่ยวกับระบบทางเดินหายใจจนต้องนำส่งแม่เข้าโรงพยาบาล อาการของแม่หนักมาก ต้องใส่ท่อช่วยหายใจและท่อให้อาหารทางปาก ท่อทั้งสองนั้นทำให้เกิดภาพอาการแม่ที่น่าสงสารมาก ผมในฐานะพี่คนโตได้ปรึกษาน้องๆ แล้ว พี่น้องทั้งสามคนเห็นพ้องกันว่าควรปล่อยให้แม่จากไปโดยไม่ทุกข์ทรมาน
พวกเราทั้งสามคนขอเข้าพบหมอเจ้าของไข้ แจ้งเจตนาที่เราตัดสินใจร่วมกันเกี่ยวกับชีวิตของแม่ คุณหมออธิบายว่า แพทย์ไม่สามารถจะถอดเครื่องช่วยหายใจออกจากตัวผู้ป่วยได้ หรือแม้แต่จะผ่อนเครื่องให้ค่อยๆ อ่อนลงก็กระทำไม่ได้ เพราะเท่ากับเป็นการกระทำที่ผิดจรรยาแพทย์และผิดกฎหมายอาญา ทางเดียวที่จะทำได้คือการนำแม่พร้อมอุปกรณ์ช่วยหายใจกลับไปที่บ้าน แล้วถอดอุปกรณ์ทั้งหมดออกเพื่อคืนโรงพยาบาล
ผมรู้ว่าแม่สบายใจและสมปรารถนาที่ได้มานอนอยู่ที่บ้านในช่วงสุดท้ายของชีวิต
