ผมคงต้องพูดเรื่องการดูแลผู้สูงอายุที่อยู่ในภาวะพึ่งพิงต่อไปอีกหลายตอน เรื่องนี้จะเป็นเรื่องสำคัญมากในสังคมไทยซึ่งจะกลายเป็นสังคมสูงวัยระดับสุดยอดในอีกไม่เกิน 10 ปีข้างหน้า ประชากรยิ่งมีอายุมากขึ้นก็ย่อมเสี่ยงที่จะมีผู้สูงอายุในภาวะต้องพึ่งพิงสูงขึ้นเป็นธรรมดา

เมื่อ 50-60 ปีก่อน ประเทศไทยยังเป็นสังคมเยาว์วัย มีเด็กเกิดใหม่ปีละนับล้านคน การเลี้ยงดูทารกและเด็กเป็นเรื่องสำคัญ ปกติเด็กเกิดใหม่จะมีแม่คอยดูแลอยู่แล้ว ยิ่งเด็กเกิดในครอบครัวใหญ่ ก็อาจมีญาติพี่น้องคอยช่วยดูแลเด็กผ่อนแรงแม่อีกด้วย เด็กเกิดใหม่ตัวน้อยๆ น่าจะดูแลง่าย ทารกเมื่อยังนอน “แบเบาะ” เมื่อถึงเวลาหิว แม่ก็ให้นม มีทั้งนมแม่และนมผงชงใส่ขวด เด็กบางคนร้องไห้โยเยบ้าง แม่กล่อมดีๆ ไม่นานก็หลับไป เด็กน้อยโตขึ้นก็เริ่มหัดนั่ง คลาน ยืน “ตั้งไข่” เดินเตาะแตะ จนเจริญเติบโตช่วยตัวเองได้

หันกลับมาดูเรื่องการดูแลผู้สูงอายุบ้าง ในอดีต ชีวิตคนไทยไม่ยืนยาวนัก อายุคาดเฉลี่ยของคนไทยเมื่อ 50-60 ปีก่อน ยืนยาวไม่ถึง 60 ปี ปู่ย่าตายายเมื่ออายุ 70-80 ปี ก็นับว่าแก่มากแล้ว คนที่จะมีชีวิตอยู่จนแก่ขนาดนั้นก็เหลืออยู่ไม่มากนัก การจัดการแบ่งบทบาทหน้าที่ในการดูแลผู้สูงอายุน้อยคนในครอบครัวขยายจึงไม่น่ามีปัญหามากนัก

อย่างที่เราทราบกันดีว่าปัจจุบันนี้สังคมไทยได้เปลี่ยนไปอย่างมากมาย โครงสร้างอายุของประชากรเปลี่ยนจากสังคมเยาว์วัยมาเป็นสังคมสูงวัย อีกไม่เกิน 10 ปีข้างหน้า ประเทศไทยจะมีอายุประชากรอายุ 65 ปีขึ้นไปเพิ่มจากประมาณร้อยละ 15 ในปัจจุบัน เป็นร้อยละ 20 ต่อประชากรทั้งหมด ถ้าคนไทยไม่ดูแลรักษาสุขภาพของตัวเองให้ดีแล้ว ประเทศไทยก็จะมีประชากรที่เสี่ยงต่อการตกอยู่ในภาวะพึ่งพิงเพิ่มจำนวนมากขึ้น ผู้สูงอายุที่ช่วยตัวเองไม่ได้ก็จำเป็นต้องมีคนคอยช่วยเหลือดูแล ไม่อาจอยู่ตามลำพังคนเดียวได้

ผู้สูงอายุที่ป่วยติดเตียงก็เหมือนกับเป็นทารกที่ต้องการการดูแลใกล้ชิด ผิดกันตรงที่ผู้สูงอายุไม่ร้องไห้เสียงดังเวลาหิว ผู้สูงอายุที่ช่วยตัวเองไม่ได้แต่ยังไม่ติดเตียงอาจดูแลง่ายกว่าเด็ก เพราะไปไหนไม่ได้ไกลและไม่วิ่งเล่นซุกซนจนจับไม่อยู่

ผู้สูงอายุที่มีอาการสมองเสื่อม เป็นอัลไซเมอร์ในขั้นที่ยังมีกำลังเรี่ยวแรง บางรายชอบเดินออกนอกบ้านไปไกลโดยที่ตัวเองไม่รู้ตัว หลายรายหาทางกลับบ้านไม่ได้ ผู้สูงอายุที่ป่วยมีอาการสมองเสื่อมบางรายมีพฤติกรรมก้าวร้าว ใช้ความรุนแรง และบางรายพูดจาเอะอะโวยวาย ตัวอย่างผู้สูงอายุป่วยเหล่านี้ต้องการการดูแลเป็นพิเศษ

ผู้สูงอายุป่วยและอยู่ในภาวะต้องพึ่งพิงที่ต้องการผู้ดูแลจะมีจำนวนมากขึ้นเรื่อยๆ ผู้สูงอายุไม่มีผู้ดูแลโดยธรรมชาติเหมือนแม่ที่มีสัญชาตญาณดูแลลูกของตน เมื่อผู้สูงอายุตกอยู่ในภาวะพึ่งพิง จำเป็นต้องมีคนดูแลคอยช่วยเหลือในการทำกิจวัตรประจำวัน รัฐและสังคมจึงต้องหาคนที่จะเข้ามาแสดงบทบาทเป็นผู้ดูแล ไม่ว่าจะเป็นคู่สามีภรรยา ลูกหลาน ญาติพี่น้อง หรือคนอื่นๆ ที่จะเข้ามารับบทบาทหน้าที่นี้ ทั้งโดยอาชีพหรือจิตอาสา

ผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิง

เราอาจแบ่งผู้สูงอายุออกเป็น 2 ประเภท ตามความสามารถในการช่วยเหลือตนเอง

ประเภทแรก ผู้สูงอายุที่มีสุขภาพดีและมีพลัง เป็นผู้สูงอายุที่ยังช่วยเหลือตนเองได้ในการทำกิจวัตรประจำวันที่สำคัญ ได้แก่ สามารถรับประทานอาหารเองได้ ขับถ่ายเองได้ อาบน้ำชำระร่างกายเองได้ ใส่เสื้อผ้าแต่งตัวเองได้ และสามารถเดินหรือเคลื่อนไหวไปมาภายในบ้านได้เอง ผู้สูงอายุที่ยังมีพลังสามารถใช้ชีวิตอยู่ได้โดยไม่ต้องการผู้ดูแล อาจมีคนอาศัยอยู่ด้วยกันกับผู้สูงอายุประเภทนี้ เช่น คู่สมรส ลูกหลาน หรือญาติพี่น้อง แต่เขาก็อยู่ได้อย่างอิสระ ไม่เป็นภาระแก่ผู้อื่น ในทุกสังคม ผู้สูงอายุที่ยังมีพลังจะเป็นผู้สูงอายุส่วนใหญ่ สังคมที่มีแต่ผู้สูงอายุที่มีพลังย่อมเป็นสังคมในอุดมคติ

ผู้สูงอายุอีกประเภทหนึ่ง คือ ผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิง ซึ่งมีสาเหตุมากจากความพิการ ความเจ็บป่วยด้วยโรคภัยต่างๆ หรืออุบัติเหตุ ผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิงไม่สามารถช่วยตัวเองได้ในการทำกิจวัตรประจำวัน อาจต้องนอนติดเตียง และให้การดูแลแบบประคับประคอง (Palliative care) ต่อเนื่องไปจนถึงการดูแลระยะสุดท้าย (Hospice care) ของชีวิต

ผู้สูงอายุที่ป่วยเป็นอัมพฤกษ์ อัมพาต เพราะเส้นเลือดในสมองแตก เป็นมะเร็งระยะสุดท้าย หรือมีอาการสมองเสื่อมเป็นอัลไซเมอร์ เป็นผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิงกลุ่มใหญ่ที่ต้องการผู้ดูแลอย่างแน่นอน 

แล้วใครจะมาเป็นผู้ดูแล

“คนในครอบครัว” คนแรกๆ ที่จะเป็นผู้ดูแลผู้สูงอายุยามป่วยไข้ น่าจะเป็นคนในครอบครัว ไม่ว่าจะเป็นคู่สมรส ลูกหลาน หรือญาติพี่น้อง แต่เดี๋ยวนี้โครงสร้างอายุของประชากรได้เปลี่ยนไปมาก ครอบครัวมีขนาดเล็กลงและเครือญาติมีขนาดแคบลง สมัยนี้ลูกหลานต่างมีงานทำจนยากที่จะปลีกเวลามาดูแลผู้สูงอายุได้ ปัจจุบันเราจึงเห็นคนในครอบครัวเป็นผู้ดูแลหลัก แล้วอาจจ้างคนมาเป็นผู้ช่วยเป็นพิเศษอีกแรงหนึ่ง

ปัญหาของประเทศไทยทุกวันนี้คือมีผู้สูงอายุที่อยู่ตามลำพังคนเดียวเพิ่มมากขึ้น การสำรวจผู้สูงอายุครั้งล่าสุดเมื่อปี 2567 พบว่ามีผู้สูงอายุที่อยู่ตามลำพังคนเดียวมากถึงร้อยละ 13 และอยู่ตามลำพังกับผู้สูงอายุด้วยกัน ซึ่งอาจเป็นคู่สมรสหรือญาติพี่น้องอีกร้อยละ 23 แม้จะไม่มีข้อมูลว่าผู้สูงอายุที่อยู่ตามลำพังเหล่านี้จะมีลูกหลานญาติพี่น้องที่อาจพร้อมเป็นผู้ดูแลเมื่อจำเป็น แต่ก็เชื่อได้ว่ามีผู้สูงอายุที่มีสภาพ “ไร้ญาติขาดมิตร” อยู่อีกไม่น้อยในปัจจุบัน

“ผู้ดูแลรับจ้าง” เดี๋ยวนี้คนไทยที่มีฐานะทางเศรษฐกิจดีนิยมที่จะจ้างคนมาดูแลผู้สูงอายุที่บ้าน อาจจะจ้างเป็นงานพิเศษพร้อมกับทำงานบ้านอื่นๆ ปัจจุบันเราจะเห็นโฆษณาในโซเชียลมีเดียว่ามีบริษัท หน่วยงาน หรือองค์กรพัฒนาเอกชนทำธุรกิจจัดหาคนทำงานตามบ้านซึ่งรวมทั้งทำงานด้านการดูแลผู้สูงอายุจำนวนมาก

“สถานบริการดูแลผู้สูงอายุ” พ.ร.บ.สถานประกอบการเพื่อสุขภาพ พ.ศ. 2563 เป็นกฎหมายหลักที่เปิดให้มีการจดทะเบียนสถานประกอบกิจการเพื่อสุขภาพประเภทกิจการดูแลผู้สูงอายุหรือผู้มีภาวะพึ่งพิง กิจการประเภทนี้มีทั้งการดูแลผู้สูงอายุกลางวัน (Day care) และการดูแลผู้สูงอายุแบบพักค้างคืน หรือเนอร์สซิ่งโฮม (Nursing Home) กฎหมายกำหนดให้กิจการดูแลผู้สูงอายุจะต้องมีบุคลากรที่ผ่านการอบรมหลักสูตรที่กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ (สบส.) รับรอง (หลักสูตรไม่น้อยกว่า 420 ชั่วโมง) ประจำอยู่

กิจการเนอร์สซิ่งโฮมกำลังเฟื่องฟูมากในปัจจุบัน คนต้องการนำผู้สูงอายุไปฝากให้สถานบริการประเภทนี้ดูแลเพิ่มสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว ศูนย์ข้อมูลอสังหาริมทรัพย์ของธนาคารอาคารสงเคราะห์ได้รายงานผลการสำรวจข้อมูลครั้งล่าสุดว่า ในปี 2569 มีเนอร์สซิ่งโฮมเปิดบริการ 1,077 แห่ง
    เตียงรองรับของภาคเอกชน 25,592 เตียง
    เตียงรองรับของภาครัฐ 992 เตียง

ต่อไปนี้กิจการดูแลผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิงแบบเนอร์สซิ่งโฮมจะขยายตัวอย่างมากและรวดเร็ว ตัวเลขจำนวนเนอร์สซิ่งโฮม และเตียงรองรับที่รายงานเป็นเพียงตัวเลขของการจดทะเบียน เชื่อได้ว่ายังมีสถานบริการที่ไม่ได้จดทะเบียนหรือเลี่ยงไปทำกิจการอื่นอีกเป็นจำนวนมาก

“โรงพยาบาล” เป็นสถานที่ให้การรักษาพยาบาลผู้เจ็บป่วยทุกวัย ผู้สูงอายุที่เจ็บป่วยย่อมต้องเข้ารับการบริการในโรงพยาบาล แต่จะให้ผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิงครองเตียงอยู่ในโรงพยาบาลอาจเท่ากับเป็นการใช้ทรัพยากรสถานที่และบุคลากรอย่างผิดประเภท ฉะนั้น จึงมีแนวคิดที่จะให้การดูแลผู้สูงอายุที่ป่วยระยะสุดท้ายไปอยู่ที่บ้านของผู้สูงอายุ (Ageing in place) จนกระทั่งไปเสียชีวิตที่บ้านของผู้สูงอายุเอง

ภาพลบของการดูแลผู้สูงอายุในอนาคต

เมื่อสังคมไทยมีอายุสูงขึ้นอีก ความต้องการการดูแลผู้สูงอายุก็จะเพิ่มมากขึ้นตามไปด้วย คำถามที่เกิดขึ้นทันทีก็คือ เราจะผลิตบุคลากรและสร้างสถานที่ให้บริการดูแลผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิงที่มีคุณภาพได้มาตรฐานทันกับความต้องการที่เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วได้หรือไม่

ภาพที่เกิดขึ้นเมื่อรัฐ สังคม และครอบครัว ไม่สามารถจัดสรรทรัพยากรให้ทันกับความต้องการที่เพิ่มสูงขึ้น จะมีลักษณะเป็นลบ เช่น อัตราการฆ่าตัวตายในกลุ่มประชากรสูงอายุสูงขึ้น อัตราความชุกของผู้สูงอายุที่เป็นโรคซึมเศร้าสูงขึ้น การตายอย่างโดดเดี่ยวของผู้สูงอายุมีมากขึ้น การนำผู้สูงอายุไปปล่อยทิ้งมีบ่อยขึ้น

“คงไม่มีใครอยากเห็นภาพลบเหล่านี้กลายเป็นปรากฏการณ์ปกติใหม่ที่เกิดขึ้นในสังคมไทยนะครับ”