เมื่อเขียนคำว่า “ความไม่เป็นธรรมทางสุขภาพ” ลงบนหน้ากระดาษ ก็อดคิดไม่ได้ว่าจะอธิบายคำนี้อย่างไรให้ผู้คนในสังคมเข้าใจว่า มีความสำคัญมากเพียงใด
ความเหลื่อมล้ำทางสุขภาพมักถูกอธิบายผ่านตัวเลข สถิติ และรายงานทางวิชาการ โดยมีการกล่าวถึง “ประชากรกลุ่มเปราะบาง” “คนชายขอบ” หรือ “ผู้ที่เข้าไม่ถึงบริการสุขภาพ” อยู่เสมอ แต่เบื้องหลังตัวเลขและถ้อยคำเหล่านี้ คือชีวิตของผู้คนที่ต้องเผชิญกับข้อจำกัดและความไม่เป็นธรรมในรูปแบบต่าง ๆ ซึ่งบางครั้งอาจอยู่ใกล้ตัวมากกว่าที่คิด เพียงแต่เรื่องราวเหล่านั้นอาจถูกมองผ่านไป โดยไม่ทันตระหนักว่าสิ่งที่เกิดขึ้นในชีวิตประจำวันของคนบางกลุ่มนั้น เป็นส่วนหนึ่งของความไม่เป็นธรรมทางสุขภาพที่ดำรงอยู่ในสังคม
จนกระทั่งเช้าวันนี้ ได้พบกับคุณลุงคนหนึ่งที่ทำหน้าที่เก็บรถเข็นในห้างสรรพสินค้าแห่งหนึ่ง ทำให้นึกย้อนกลับไปเมื่อหลายปีก่อน ในช่วงที่ยังทำร้านกาแฟและต้องมาซื้อของที่นี่เป็นประจำ คุณลุงมักเดินเข้ามาช่วยยกของขึ้นรถ และทุกครั้งผู้เขียนก็มักจะมอบเงินเล็กน้อยให้เป็นการตอบแทนแรงกายและน้ำใจของแก
เวลาผ่านไปหลายปี วันนี้คุณลุงก็ยังอยู่ที่เดิม ...
เมื่อพบกันอีกครั้ง คุณลุงรีบเดินเข้ามาหา ยกมือไหว้และพยายามทักทาย แม้จะมีข้อจำกัดด้านภาษา ทำให้ไม่สามารถสื่อสารกันได้อย่างครบถ้วน แต่ความคุ้นเคยที่มีต่อกันทำให้ยังพอเข้าใจความหมายผ่านรอยยิ้ม สีหน้า และท่าทาง
คุณลุงพยายามพูดภาษาไทยว่า “สบายดีไหม” ก่อนจะได้รับคำถามกลับไปว่า “แล้วลุงล่ะ สบายดีไหม”
แทนที่จะตอบด้วยคำพูด คุณลุงกลับยกมือชี้ไปที่ดวงตา เมื่อถูกถามว่า “สายตาไม่ค่อยดีแล้วหรือ” แกพยักหน้า ก่อนจะชี้ไปที่เท้า พร้อมแสดงท่าทางให้เข้าใจว่ากำลังได้รับบาดเจ็บ
“แล้วได้ไปหาหมอหรือยัง”
คุณลุงไม่ได้ตอบเป็นคำพูด เพียงยกมือขึ้นทำสัญญาณเป็นเลขศูนย์ พร้อมแสดงท่าทางให้เข้าใจว่าไม่มีเงินสำหรับไปรักษา
คำตอบที่แทบไม่ต้องอาศัยภาษา แต่กลับสื่อความหมายได้อย่างชัดเจน
เพียงท่าทางสั้น ๆ นั้นทำให้ต้องนิ่งไปครู่หนึ่ง พร้อมกับคำถามมากมายที่เกิดขึ้นในใจ
คุณลุงมีสิทธิรักษาพยาบาลหรือไม่ มีเอกสารแสดงสถานะบุคคลหรือเปล่า หรือแม้จะมีสิทธิอยู่แล้ว แต่มีข้อจำกัดบางอย่างที่ทำให้ไม่สามารถเข้าถึงบริการได้ ทั้งเรื่องค่าใช้จ่าย ภาษา หรือความจำเป็นที่จะต้องทำงานหาเลี้ยงชีพในแต่ละวัน
คำถามเหล่านี้ยังไม่มีคำตอบ แต่สิ่งที่ปรากฏอยู่ตรงหน้าคือ คนคนหนึ่งกำลังเผชิญกับปัญหาสุขภาพ และยังไม่ได้รับการรักษา โดยคุณลุงสื่อสารให้เข้าใจว่าไม่มีเงินสำหรับไปพบแพทย์
ความไม่เป็นธรรมทางสุขภาพจึงไม่ได้ปรากฏอยู่เพียงในตัวเลขหรือรายงานวิชาการ หากแต่อยู่ในชีวิตของผู้คนที่แม้จะเจ็บป่วย ก็ยังไม่สามารถเข้าถึงการรักษาที่จำเป็นได้ เพราะข้อจำกัดที่ไม่ได้เกิดจากการเลือกของตนเอง ความแตกต่างเช่นนี้สะท้อนถึงความไม่เป็นธรรมทางสุขภาพที่เกิดจากเงื่อนไขทางสังคมซึ่งไม่เป็นธรรมและสามารถหลีกเลี่ยงหรือแก้ไขได้ การสร้างความเป็นธรรมทางสุขภาพจึงไม่ได้หมายถึงการทำให้ทุกคนได้รับสิ่งเดียวกัน แต่เป็นการสร้างโอกาสให้ทุกคนเข้าถึงสิ่งที่จำเป็นต่อสุขภาพ โดยคำนึงถึงเงื่อนไขชีวิตและอุปสรรคที่แตกต่างกัน เพื่อไม่ให้ความเสียเปรียบทางสังคมกลายเป็นข้อจำกัดต่อการมีสุขภาพดี3
เรื่องราวของคุณลุงชวนให้ตั้งคำถามถึงโอกาสในการเข้าถึงการรักษาพยาบาลของผู้คนในสังคม แม้ระบบบริการสุขภาพจะได้รับการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง ทั้งสถานพยาบาล บุคลากรทางการแพทย์ และนโยบายที่มุ่งขยายความครอบคลุมของบริการ แต่เหตุใดจึงยังมีผู้คนบางกลุ่มที่ไม่สามารถเข้าถึงการรักษาเมื่อเจ็บป่วยได้
คำตอบส่วนหนึ่งอาจอยู่ที่ข้อเท็จจริงที่ว่า การเข้าถึงบริการสุขภาพไม่ได้ขึ้นอยู่กับความพร้อมของระบบบริการทางการแพทย์เพียงอย่างเดียว แต่ยังสัมพันธ์กับเงื่อนไขในการดำรงชีวิตที่แตกต่างกัน ไม่ว่าจะเป็นรายได้ อาชีพ สภาพการทำงาน ภาษา สถานะทางกฎหมาย ตลอดจนความสามารถในการเข้าถึงข้อมูลและสิทธิ สิ่งเหล่านี้เชื่อมโยงกับแนวคิดเรื่องปัจจัยสังคมกำหนดสุขภาพ (Social Determinants of Health) ที่อธิบายว่าสุขภาพของผู้คนไม่ได้ถูกกำหนดจากปัจจัยส่วนบุคคลหรือบริการทางการแพทย์เท่านั้น แต่ยังขึ้นอยู่กับเงื่อนไขทางเศรษฐกิจและสังคมที่ผู้คนดำรงชีวิตอยู่1
การมีโรงพยาบาลจึงไม่ได้หมายความว่าทุกคนจะสามารถเข้าถึงบริการได้ และการมีสิทธิตามกฎหมายก็ไม่ได้หมายความว่าสิทธินั้นจะถูกใช้ได้จริงเสมอไป กรอบแนวคิดของ Levesque และคณะ2 ชี้ให้เห็นว่า การเข้าถึงบริการสุขภาพเกี่ยวข้องทั้งกับลักษณะของระบบบริการและความสามารถของผู้คนในการรับรู้ความจำเป็นด้านสุขภาพ แสวงหาบริการ เดินทางไปถึง รับภาระค่าใช้จ่าย และมีส่วนร่วมในการดูแลสุขภาพของตนเอง
สำหรับคนที่ต้องทำงานหาเลี้ยงชีพในแต่ละวัน การหยุดงานเพื่อไปพบแพทย์อาจหมายถึงการสูญเสียรายได้ คนที่ไม่สามารถสื่อสารด้วยภาษาที่ใช้ในระบบบริการอาจประสบความยากลำบากในการรับรู้ข้อมูลหรือทำความเข้าใจขั้นตอนการรักษา ขณะที่ผู้มีข้อจำกัดด้านสถานะบุคคลอาจเผชิญกับความไม่แน่นอนเกี่ยวกับสิทธิและการใช้บริการ
ตัวอย่างเหล่านี้สะท้อนว่า อุปสรรคในการเข้าถึงการรักษาพยาบาลไม่ได้เกิดจากการขาดแคลนบริการทางการแพทย์เพียงอย่างเดียว แต่ยังเกิดจากเงื่อนไขทางสังคมที่ทำให้ผู้คนมีความสามารถในการใช้ประโยชน์จากระบบบริการแตกต่างกัน
การสร้างเสริมสุขภาพจึงไม่อาจจำกัดอยู่เพียงการส่งเสริมพฤติกรรมสุขภาพหรือการป้องกันโรค แต่ต้องให้ความสำคัญกับการสร้างเงื่อนไขทางสังคมที่เอื้อต่อการมีสุขภาพดี ทั้งการพัฒนานโยบายสาธารณะ การสร้างสภาพแวดล้อมที่เหมาะสม และการเสริมสร้างความเข้มแข็งของชุมชน ซึ่งสอดคล้องกับหลักการสร้างเสริมสุขภาพตามกฎบัตรออตตาวา4
สำหรับบางกลุ่มประชากรที่มีปัญหาด้านการสื่อสารและสถานะบุคคล การทำงานด้านสุขภาพในหลายพื้นที่จึงอาจเริ่มต้นจากสิ่งที่ดูเหมือนไม่ใช่เรื่องการแพทย์โดยตรง เช่น การมีล่ามชุมชน การให้ความรู้เกี่ยวกับสิทธิ การช่วยเหลือด้านเอกสาร การประสานส่งต่อ หรือการสร้างความไว้วางใจระหว่างชุมชนกับหน่วยบริการ
แม้งานเหล่านี้จะไม่ใช่การรักษาพยาบาลโดยตรง แต่มีส่วนสำคัญในการลดอุปสรรคและเชื่อมผู้คนเข้าสู่ระบบบริการสุขภาพ
คุณค่าของการดำเนินงานลักษณะนี้จึงอาจไม่สามารถสะท้อนได้จากจำนวนผู้รับบริการหรือจำนวนกิจกรรมเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่การทำให้คนซึ่งเคยเข้าไม่ถึงบริการมีโอกาสเข้าถึงการดูแลที่จำเป็น และทำให้สิทธิที่มีอยู่สามารถเกิดขึ้นได้จริงในชีวิตประจำวัน
งานเหล่านี้อาจดูเป็นเรื่องเล็กน้อยเมื่อพิจารณาจากภาพรวมของระบบ แต่สำหรับคนที่กำลังเผชิญกับความเจ็บป่วยและไม่รู้ว่าจะเข้าถึงการรักษาได้อย่างไร ความช่วยเหลือเพียงเล็กน้อยอาจสร้างความแตกต่างอย่างมากต่อชีวิต
หลังจากการพบกันในเช้าวันนั้น ยังไม่มีคำตอบว่าคุณลุงจะได้ไปพบแพทย์เมื่อใด ปัญหาสายตาและอาการบาดเจ็บที่เท้าจะได้รับการดูแลหรือไม่ หรือมีใครสามารถช่วยให้แกเข้าถึงการรักษาที่จำเป็นได้บ้าง
เรื่องราวของคุณลุงอาจเป็นเพียงเรื่องเล็ก ๆ ที่เกิดขึ้นในเช้าวันหนึ่ง แต่ในสังคมยังอาจมีผู้คนอีกจำนวนมากที่กำลังเผชิญกับสถานการณ์ไม่ต่างกัน บางคนไม่รู้ว่าตนเองมีสิทธิอะไร บางคนรู้ว่ามีสิทธิแต่ไม่สามารถใช้สิทธิได้ และบางคนอาจต้องเลือกระหว่างการหยุดงานเพื่อรักษาตัวกับการมีรายได้สำหรับดำรงชีวิตในวันต่อไป
คนบางคนอาจต้องรออีกหลายเดือนกว่าจะเข้าถึงบริการ บางคนอาจต้องรออีกหลายปี และบางคนอาจจากโลกนี้ไป โดยไม่เคยได้รับสิ่งที่ควรเป็นสิทธิขั้นพื้นฐานของตนเลยตลอดชีวิต
การพัฒนาระบบสุขภาพจึงไม่ควรมองเฉพาะสิ่งที่ระบบสามารถจัดบริการให้ได้ หรือวัดจากความสามารถในการดูแลคนที่เดินเข้ามาถึงระบบได้เพียงอย่างเดียว แต่ควรต้องพิจารณาด้วยว่า ยังมีใครบ้างที่ไม่สามารถเข้าถึงสิ่งที่ระบบจัดเตรียมไว้ และอะไรคืออุปสรรคที่ทำให้คนเหล่านั้นยังคงอยู่ภายนอกระบบ
เพราะในบางครั้ง ปัญหาอาจไม่ใช่การไม่มีบริการ แต่เป็นการไม่มีใครช่วยให้คนที่ต้องการบริการสามารถไปถึงบริการนั้นได้ การทำให้ระบบสุขภาพมีประสิทธิภาพจึงเริ่มต้นจากการที่ไม่มีใครต้องสูญเสียโอกาสในการรักษาพยาบาล เพียงเพราะข้อจำกัดของชีวิตที่ตนเองไม่อาจเลือกได้ ไม่ว่าจะเป็นรายได้ อาชีพ ภาษา หรือสถานะทางสังคม ซึ่งล้วนเป็นส่วนหนึ่งของสิ่งที่เรียกว่า “ปัจจัยสังคมกำหนดสุขภาพ”
เอกสารอ้างอิง
