The Prachakorn

ครอบครัว สังคม และกฎหมายอิสลาม: มุมมองต่อแม่วัยใสในชายแดนใต้


อามีร สะมะเด็ง

22 ธันวาคม 2569
2



“สถานการณ์แม่วัยใสในพื้นที่สามจังหวัดชายแดนภาคใต้ ผ่านเลนส์ประชากรศาสตร์ เพศภาวะ และกฎหมายครอบครัวอิสลาม ชี้ให้เห็นการถักทอกลไกศาสนา วัฒนธรรมความเชื่อ บทบาทการผดุงครรภ์โบราณ และ พ.ร.บ.การป้องกันและแก้ไขปัญหาการตั้งครรภ์ในวัยรุ่น พ.ศ. 2559 เพื่อการคุ้มครองสิทธิและคืนศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์แก่สตรีวัยรุ่นอย่างยั่งยืน”

ความท้าทายเชิงประชากร สุขภาวะ และความตึงเครียดทางจิตใจ

ปัญหาการตั้งครรภ์ก่อนวัยอันควรหรือการตั้งครรภ์ในสตรีอายุน้อยกว่า 20 ปี ไม่เพียงแต่เป็นประเด็นสุขภาวะทางกายและจิตใจของปัจเจกบุคคลเท่านั้น หากแต่ในมิติประชากรศาสตร์ ถือเป็นโจทย์โครงสร้างที่ซับซ้อนและส่งผลกระทบต่อการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมของประเทศอย่างมีนัยสำคัญ ข้อมูลสถิติระดับประเทศจาก สำนักอนามัยการเจริญพันธุ์ กรมอนามัย1 ระบุว่า จำนวนการคลอดบุตรในวัยรุ่นของประเทศไทยมีจำนวนสูงถึง 42,457 คน คิดเป็นร้อยละ 21.8 ของประชากรหญิงในกลุ่มวัยรุ่นทั้งหมด (3,839,389 คน) ซึ่งส่วนใหญ่เป็นการตั้งครรภ์โดยไม่ได้วางแผน (Unplanned pregnancy)
เมื่อบีบวงพื้นที่เข้ามาในจังหวัดนราธิวาส พบว่า สตรีวัยรุ่นตอนต้นมีการคลอดจำนวน 12 คน (ร้อยละ 0.1) และสตรีวัยรุ่นตอนปลายมีการคลอดจำนวน 659 คน (ร้อยละ 6.2) ยิ่งไปกว่านั้น ข้อมูลสถานการณ์อนามัยแม่และเด็กจาก ศูนย์อนามัยที่ 12 ยะลา ได้สะท้อนดัชนีความเสี่ยงที่น่ากังวล โดยรายงานตัวเลขอัตราการตายของมารดาวัยรุ่นในภาพรวมของ 3 จังหวัดชายแดนใต้เท่ากับ 42.23 ต่อแสนการเกิดมีชีพ (ปัตตานี 43.39, ยะลา 22.27 และนราธิวาสสูงที่สุดถึง 55.35 ต่อแสนการเกิดมีชีพ) ซึ่งสูงกว่าค่าเป้าหมายระดับประเทศ (ไม่เกิน 15 ต่อแสนการเกิดมีชีพ) ถึงเกือบ 4 เท่า2

เมื่อพิจารณาถึงมิติทางสังคมวัฒนธรรม บริบทพื้นที่สามจังหวัดชายแดนใต้มีอัตลักษณ์ทางศรัทธาและวิถีชีวิตที่ทรงอิทธิพลต่อพฤติกรรมอนามัยเจริญพันธุ์ ประชาชนส่วนใหญ่นับถือศาสนาอิสลามและยึดมั่นในความเชื่อเรื่อง ริสกี (Riski) ซึ่งหมายถึง ของขวัญประทานจากพระเจ้า (อัลลอฮ์) การให้กำเนิดบุตรจึงถูกมองว่าเป็นการได้รับพร ส่งผลให้ค่านิยมท้องถิ่นให้ความสำคัญกับการมีบุตรมาก และมองการเสียชีวิตขณะตั้งครรภ์หรือคลอดบุตรว่าเป็นไปตามเกณฑ์ธรรมชาติ3 นอกจากนี้ ทัศนคติทางศาสนายังมองว่าการวางแผนครอบครัวควรดำเนินไปในรูปแบบที่สอดคล้องตามหลักการอิสลาม
ความผูกพันเชิงวิถีชีวิตอีกประการหนึ่งคือ ความศรัทธาต่อผดุงครรภ์โบราณ หรือ โต๊ะบีแด ซึ่งเป็นผู้อาวุโสในชุมชนที่มีบทบาทนำทางจิตวิญญาณ การขอดุอาอ์ (ขอพร) และทำพิธีกรรมดูแลหญิงตั้งครรภ์ ทำให้หญิงวัยรุ่นเกิดความรู้สึกอบอุ่นใจ ปลอดภัย และมีค่าใช้จ่ายย่อมเยากว่าสถานบริการสุขภาพ แม้ภาครัฐจะกำหนดให้หญิงตั้งครรภ์ต้องฝากครรภ์กับเจ้าหน้าที่สาธารณสุขเพื่อประโยชน์ในการออกใบรับรองการเกิด แต่ชาวบ้านจำนวนไม่น้อยยังคงฝากครรภ์กับโต๊ะบีแดเป็นหลัก โดยยังขาดความตระหนักว่าการฝากครรภ์ทางการแพทย์ คือระบบเฝ้าระวังภาวะแทรกซ้อนที่ช่วยลดอันตรายถึงชีวิต ขณะเดียวกัน โครงสร้างเพศภาวะในครอบครัวมุสลิมเดิมยังยึดถืออำนาจการตัดสินใจหลักไว้ที่สามี3 ไม่ว่าจะเป็นการอนุญาตให้สตรีไปฝากครรภ์หรือการตกลงวางแผนครอบครัว

บรรยากาศการร่วมมือระหว่างผู้นำศาสนาอิสลามประจำมัสยิดและครอบครัวในการคุ้มครองสิทธิแม่วัยรุ่น
ที่มา: ภาพจำลองสร้างโดย Generative AI (Gemini)  โดยผู้เขียน

การใช้กฎหมายครอบครัวอิสลามในเชิงปฏิบัติ

ในพื้นที่ 4 จังหวัดชายแดนภาคใต้ การบังคับใช้ พระราชบัญญัติว่าด้วยการใช้กฎหมายอิสลามในเขตจังหวัดปัตตานี นราธิวาส ยะลา และสตูล พ.ศ. 24894 ในคดีครอบครัวและมรดก ไม่ใช่เพียงเป็นตัวบทกฎหมายลายลักษณ์อักษร หากแต่เป็นกลไกทางสังคมที่มีชีวิต (Living Law) ในการปกป้องคุ้มครองสิทธิสตรีและเด็กเมื่อเกิดกรณีแม่วัยใสขึ้นในชุมชน โดยสามารถถอดรหัสได้ดังนี้

การนิกาฮ์ (การแต่งงานตามหลักศาสนา): เมื่อเกิดการตั้งครรภ์ในวัยรุ่น กลไกศาสนาและสถาบันครอบครัวจะเข้ามาร่วมมือกันจัดพิธีนิกาฮ์อย่างถูกต้อง เพื่อสร้างสถานะครอบครัวที่ชอบด้วยศาสนา การนิกาฮ์ในบริบทนี้ไม่เพียงแต่แก้ไขข้อครหาทางสังคม แต่คือการปลดล็อกการตีตรา ยืนยันเกียรติของสตรีวัยรุ่น และรับรองให้เด็กที่จะเกิดมามีสถานะบุตรที่ถูกต้องตามหลักศาสนบัญญัติ

สิทธิการรับนัฟเกาะฮ์ (ค่าอุปการะเลี้ยงดู): กฎหมายครอบครัวอิสลามวางหลักการคุ้มครองทางเศรษฐกิจไว้อย่างเด็ดขาด โดยกำหนดให้สามีหรือบิดาของเด็ก มีหน้าที่ตามศาสนบัญญัติในการจ่ายค่า “นัฟเกาะฮ์” ซึ่งรวมถึงอาหาร เครื่องนุ่มห่ม ที่อยู่อาศัย ค่ารักษาพยาบาล ตลอดจนค่าใช้จ่ายในการทำคลอด เมื่อฝ่ายหญิงยังเป็นวัยรุ่นและไร้รายได้ กลไกนี้จะเป็นหลักประกันไม่ให้แม่วัยใสและทารกถูกทอดทิ้งให้แบกรับภาระตามลำพัง

สิทธิการเป็นบุตรและการคุ้มครองมรดก: กฎหมายอิสลามรองรับสิทธิของเด็กในการรับมรดกจากบิดาและฝ่ายบิดาตามสัดส่วนที่หลักศาสนากำหนดไว้อย่างเป็นธรรม รวมถึงปกป้องสิทธิในทรัพย์สินของแม่วัยใสไม่ให้ถูกละเมิดหรือถูกเบียดบังจากญาติพี่น้อง

กระบวนการไกล่เกลี่ยของโต๊ะอิหม่าม (ผู้นำศาสนาอิสลามประจำมัสยิด): เมื่อเกิดปัญหาความขัดแย้งระหว่างครอบครัวของวัยรุ่นทั้งสองฝ่าย โต๊ะอิหม่ามประจำมัสยิดจะทำหน้าที่เป็นคนกลาง (Mediator) ในการเปิดพื้นที่พูดคุย ไกล่เกลี่ย และทำข้อตกลงร่วมกันเกี่ยวกับการรับรองบุตรและการแบ่งปันค่าใช้จ่าย โดยอาศัยหลักการทางศาสนาในการประนีประนอมยอมความเพื่อประโยชน์สูงสุดของเด็กและแม่วัยรุ่น

เพื่อให้การคุ้มครองสิทธิครอบคลุมทั้งมิติศาสนาและมิติตามกฎหมายรัฐ พระราชบัญญัติการป้องกันและแก้ไขปัญหาการตั้งครรภ์ในวัยรุ่น พ.ศ. 25595 ได้เข้ามาเสริมสร้างรากฐานที่แข็งแกร่ง โดยมาตรา 5 ได้รับรองสิทธิพื้นฐานของวัยรุ่นไว้อย่างชัดเจน ได้แก่ สิทธิตัดสินใจด้วยตนเอง สิทธิได้รับข้อมูลข่าวสารและความรู้ เพศวิถีศึกษา สิทธิได้รับการบริการอนามัยการเจริญพันธุ์ สิทธิได้รับการรักษาความลับและความเป็นส่วนตัว ตลอดจนสิทธิได้รับการจัดสวัสดิการสังคมอย่างเสมอภาคโดยไม่ถูกเลือกปฏิบัติ

ภาพสะท้อนความผูกพันและเครือข่ายสถาบันครอบครัวที่เข้มแข็งในชุมชนชายแดนใต้
ที่มา: ภาพจำลองสร้างโดย Generative AI (Gemini)  โดยผู้เขียน

การคืนศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์

การแก้ไขปัญหาแม่วัยใสในพื้นที่สามจังหวัดชายแดนภาคใต้ ไม่อาจบรรลุผลสำเร็จได้ด้วยการสั่งการจากส่วนกลางหากแต่ต้องอาศัยการประสานพลัง (Synergy) ระหว่างสามกลไกหลักในพื้นที่ ได้แก่ กลไกศาสนาและกฎหมายอิสลาม ผ่านบทบาทโต๊ะอิหม่ามในการไกล่เกลี่ย และกำกับสิทธินัฟเกาะฮ์ กลไกชุมชนท้องถิ่น ผ่านเครือข่าย อสม. และการยกระดับศักยภาพผดุงครรภ์โบราณ (โต๊ะบีแด) ให้เป็นพันธมิตรช่วยคัดกรองภาวะเสี่ยงเพื่อส่งต่อโรงพยาบาล และกลไกรัฐ ผ่านระบบ MCH Board สถานศึกษา และคลินิกเฉพาะทางของโรงพยาบาล

เหนือสิ่งอื่นใด หัวใจสำคัญสูงสุดคือ การปรับเปลี่ยนทัศนคติของครอบครัวและสังคมชายแดนใต้จากการมองแม่วัยใสด้วยสายตาประณาม ตีตรา หรือตัดโอกาส ให้เปลี่ยนมาเป็นการยอมรับและมองพวกเขาในฐานะ ทรัพยากรมนุษย์ที่มีคุณค่า สังคมต้องเปิดพื้นที่ให้แม่วัยรุ่นได้รับการศึกษาต่อเนื่อง ได้รับการฝึกทักษะอาชีพที่สร้างรายได้จริง และได้รับการดูแลสุขภาวะทางจิตใจ เพื่อคืนศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ ให้พวกเธอก้าวผ่านวิกฤต สามารถเลี้ยงดูบุตรให้เติบโตอย่างมีคุณภาพ และเติบโตเป็นกำลังสำคัญในการพัฒนาประชากรชายแดนใต้ต่อไปในอนาคต


เอกสารอ้างอิง

  1. สำนักอนามัยการเจริญพันธุ์ กรมอนามัย. (2565). สถิติการคลอดมีชีพในหญิงอายุ 10-19 ปี ระดับประเทศและรายจังหวัด. นนทบุรี: กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข. https://rh.anamai.moph.go.th/web-upload/7x027006c2abe84e89b5c85b44a692da94/m_magazine/35430/5601/file_download/7b3575f8d4dac9a600b13f1eb000c24d.pdf 
  2. ศูนย์อนามัยที่ 12 ยะลา. (2557). รายงานสถานการณ์อนามัยแม่และเด็กในพื้นที่ 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้. ยะลา: กรมอนามัย. https://kb.hsri.or.th/dspace/handle/11228/4378?locale-attribute=th 
  3. อามีร สะมะเด็ง. (2567). ปัญหา มุมมอง และแนวทางการป้องกันการตั้งครรภ์ก่อนวัยอันควรของวัยรุ่น: กรณีศึกษาอำเภอยี่งอ จังหวัดนราธิวาส (สารนิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต). คณะพัฒนาสังคมและยุทธศาสตร์การบริหาร สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์.
  4. พระราชบัญญัติว่าด้วยการใช้กฎหมายอิสลามในเขตจังหวัดปัตตานี นราธิวาส ยะลา และสตูล พ.ศ. 2489. (2489, 31 ธันวาคม). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 63 ตอนที่ 82 ก. https://webportal.bangkok.go.th/public/user_files_editor/75/basic_info/Laws/02_Tabian/Act_Isla_2489.pdf
  5. พระราชบัญญัติการป้องกันและแก้ไขปัญหาการตั้งครรภ์ในวัยรุ่น พ.ศ. 2559. (2559, 31 มีนาคม). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 133 ตอนที่ 30 ก. หน้า 1-10. https://www.dcy.go.th/public/mainWeb/file_download/1637925946611-39696623.pdf  

 


Tags :

CONTRIBUTOR

Related Posts
Copyright © 2020 สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล
ตำบลศาลายา อำเภอพุทธมณฑล จังหวัดนครปฐม 73170
โทรศัพท์ 02-441-0201-4 โทรสาร 02-441-9333
Webmaster: piyawat.saw@mahidol.ac.th