The Prachakorn

ประชากรที่มองไม่เห็น แรงงานข้ามชาติกับการเข้าถึงบริการสุขภาพในประเทศไทย


กฤตยา ขวัญเจริญ

17 ธันวาคม 2569
33



เมื่อพูดถึงประชากรของประเทศไทย เรามักนึกถึงผู้มีสัญชาติไทยเป็นหลัก แต่ในชีวิตประจำวันยังมีผู้คนอีกจำนวนมากที่มีส่วนช่วยขับเคลื่อนประเทศ แม้จะไม่ได้ถือสัญชาติไทย นั่นคือแรงงานข้ามชาติจากประเทศเพื่อนบ้าน โดยเฉพาะเมียนมา กัมพูชา และลาว พวกเขาทำงานในภาคการผลิต การก่อสร้าง เกษตรกรรม ประมง การแปรรูปอาหาร และงานบริการ ซึ่งล้วนเป็นกิจกรรมที่ผลิตสินค้าเกี่ยวข้องกับชีวิตประจำวันของผู้คน แรงงานเหล่านี้จึงไม่ได้เป็นเพียงผู้เดินทางเข้ามาหางาน แต่มีบทบาสำคัญต่อระบบเศรษฐกิจและสังคมไทย

อย่างไรก็ตามบทบาททางเศรษฐกิจของแรงงานข้ามชาติไม่ได้หมายความว่าพวกเขาจะเข้าถึงบริการสาธารณะและสิทธิขั้นพื้นฐานได้อย่างเท่าเทียมกันเสมอไป แรงงานบางส่วนเผชิญกับข้อจำกัดด้านภาษา การรับรู้ข้อมูล การขึ้นทะเบียน และความเข้าใจเกี่ยวกับสิทธิของตนเอง ประเด็นเหล่านี้ทำให้แรงงานอาจปรากฏอยู่ในสถานที่ทำงาน แต่กลับไม่เป็นที่รับรู้ในระบบบริการหรือการอภิปรายเกี่ยวกับประชากรของประเทศมากนัก จึงอาจเรียกได้ว่าเป็น “ประชากรที่มองไม่เห็น” ในบางมิติของสังคมไทย 3

ที่มา: https://www.magnific.com/premium-photo/doctor-with-stethoscope-hospital_
2475554.htm (Premium license)

รายงาน Thailand Migration Report 2024 ระบุว่า ณ ปี 2023 ประเทศไทยมีแรงงานข้ามชาติจากเมียนมา กัมพูชา ลาว และเวียดนามที่ขึ้นทะเบียนกว่า 2.3  ล้านคน ในจำนวนนี้ประมาณร้อยละ 73 มาจากเมียนมา ร้อยละ 17 มาจากกัมพูชา และร้อยละ 10 มาจากลาว ส่วนแรงงานจากเวียดนามมีสัดส่วนน้อยกว่าร้อยละ 1 3 ตัวเลขดังกล่าวสะท้อนให้เห็นถึงความสำคัญของแรงงานจากประเทศเพื่อนบ้านในตลาดแรงงานไทย แต่ควรทำความเข้าใจว่าตัวเลขนี้นับเฉพาะแรงงานที่อยู่ในขอบเขตข้อมูลการขึ้นทะเบียนของรายงาน ไม่ใช่จำนวนแรงงานข้ามชาติทั้งหมดที่อาศัยหรือทำงานอยู่ในประเทศไทย

แรงงานข้ามชาติมีส่วนร่วมในกิจการที่ต้องใช้แรงงานจำนวนมาก เช่น การก่อสร้าง เกษตรกรรม ประมง การแปรรูปอาหาร และการผลิต ในบางกิจการนายจ้างต้องพึ่งพาแรงงานกลุ่มนี้เพื่อให้การดำเนินงานเป็นไปอย่างต่อเนื่อง ขณะที่ประเทศไทยกำลังเผชิญการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากร ทั้งการเข้าสู่สังคมสูงวัยและการเติบโตของประชากรวัยทำงานที่ช้าลง แรงงานข้ามชาติจึงมีส่วนช่วยเติมเต็มความต้องการแรงงานในหลายภาคส่วน ดังนั้นการย้ายถิ่นเกี่ยวข้องกับทั้งตลาดแรงงานและโครงสร้างประชากรของประเทศ

ถึงแม้ว่าแรงงานข้ามชาติจะมีบทบาทสำคัญต่อเศรษฐกิจของประเทศไทย แต่เมื่อพิจารณาในมิติด้านสุขภาพที่เป็นเรื่องสำคัญต่อคุณภาพชีวิตของแรงงาน อีกทั้งยังเกี่ยวข้องกับความปลอดภัย และความต่อเนื่องในการทำงาน กลับปรากฎความยากในการเข้าถึงการักษา 3,4 ซึ่งอาจส่งผลกระทบที่ไม่ได้จำกัดอยู่ที่ตัวแรงงานเท่านั้น แต่อาจขยายไปถึงครอบครัว เพื่อนร่วมงาน นายจ้าง และสถานประกอบการด้วย การเข้าถึงบริการสุขภาพจึงไม่ควรถูกมองว่าเป็นเรื่องส่วนบุคคลเพียงอย่างเดียว แต่เป็นประเด็นที่สัมพันธ์กับระบบสาธารณสุขและคุณภาพชีวิตของสังคมโดยรวม 2,3

องค์การอนามัยโลกได้กล่าวถึงความท้าทายด้านสุขภาพของแรงงานข้ามชาติในประเทศไทย รวมถึงอุปสรรคในการเข้าถึงบริการ ข้อมูลสุขภาพ และความจำเป็นในการประสานระบบการเงินด้านสุขภาพให้มีความสอดคล้องกันมากขึ้น 5

อุปสรรคด้านภาษาถือเป็นประเด็นหนึ่งที่ควรให้ความสำคัญ หากแรงงานไม่สามารถเล่าอาการให้บุคลากรทางการแพทย์เข้าใจได้ไม่ถี่ถ้วน ไม่เข้าใจคำแนะนำเกี่ยวกับการใช้ยา ไม่ทราบว่าต้องติดต่อหน่วยงานใดเมื่อเจ็บป่วย อีกทั้งการสื่อสารเกี่ยวข้องกับสิทธิแรงงานและข้อมูลบริการต่าง ๆ ในชีวิตประจำวันด้วยภาษาไทยเป็นส่วนใหญ่ จึงควรได้รับการสนับสนุนทักษะภาษาและการเข้าถึงข้อมูลสำหรับแรงงานข้ามชาติ ด้วยการสื่อสารที่ตรงตามสัญชาตินั้นๆด้วย1

การสื่อสารที่เข้าใจได้จึงควรเป็นส่วนหนึ่งของแนวทางส่งเสริมสุขภาพของแรงงานข้ามชาติ เช่น สถานพยาบาลอาจจัดทำป้ายและเอกสารแนะนำหลายภาษา ใช้ภาพประกอบขั้นตอนการรับบริการ หรือมีล่ามหรือผู้ช่วยสื่อสารที่เพียงพอในพื้นที่ที่มีแรงงานข้ามชาติจำนวนมาก ถึงแม้ว่าวิธีการเหล่านี้จะไม่ได้ทำให้ปัญหาทั้งหมดหมดไปในทันที แต่ก็มีส่วนช่วยลดความสับสนและช่วยให้แรงงานเข้าใจข้อมูลสำคัญได้ดีขึ้น

ด้านระบบการคุ้มครองสุขภาพ แรงงานบางกลุ่มอาจได้รับความคุ้มครองจากประกันสังคม ขณะที่บางกลุ่มอาจใช้ระบบประกันสุขภาพสำหรับคนต่างด้าวหรือแรงงานข้ามชาติ เช่น Migrant Health Insurance Scheme (MHIS) ตามหลักเกณฑ์ที่กำหนด หากแรงงานไม่ทราบว่าตนเองอยู่ในระบบใดหรือไม่เข้าใจขั้นตอนการใช้สิทธิ แม้จะมีระบบรองรับอยู่แล้วก็อาจไม่สามารถใช้บริการได้อย่างเหมาะสม ในทางกลับกัน หากข้อมูลเกี่ยวกับสิทธิและขั้นตอนชัดเจน แรงงานก็จะมีโอกาสตัดสินใจเข้ารับบริการได้เร็วขึ้น ดังนั้น การมีระบบหลายรูปแบบไม่ได้หมายความว่าแรงงานทุกคนจะได้รับความคุ้มครองโดยอัตโนมัติแต่ยังขึ้นอยู่กับการขึ้นทะเบียน ลักษณะการจ้างงาน การชำระเงินสมทบหรือเบี้ยประกันและการเข้าถึงข้อมูลเกี่ยวกับสิทธิ

การแก้ปัญหาควรเริ่มจากการทำให้ข้อมูลเข้าถึงได้จริง หน่วยงานรัฐและสถานพยาบาลควรจัดทำข้อมูลเรื่องสิทธิ ขั้นตอนการรักษา และระบบประกันสุขภาพเป็นภาษาที่แรงงานเข้าใจ ควรมีช่องทางสอบถามที่เข้าถึงง่าย รวมถึงล่ามหรือผู้ช่วยสื่อสารในพื้นที่ที่มีแรงงานจำนวนมากโดยใช้ภาษาที่ตรงไปตรงมาและระบุขั้นตอนอย่างเป็นลำดับ เพื่อให้แรงงานรู้ว่าต้องเตรียมเอกสารใด ติดต่อที่ไหน และจะขอความช่วยเหลือได้จากหน่วยงานใด นอกจากนั้น นายจ้างยังมีบทบาทสำคัญในการช่วยให้แรงงานเข้าถึงสิทธิ ควรให้ข้อมูลเกี่ยวกับการขึ้นทะเบียนและการประกันสุขภาพอย่างชัดเจน ไม่ปิดกั้นการเข้ารับบริการเมื่อแรงงานเจ็บป่วย และสนับสนุนให้แรงงานได้รับข้อมูลที่จำเป็น ขณะเดียวกัน หน่วยงานรัฐควรทำงานร่วมกับองค์กรที่มีความรู้เกี่ยวกับแรงงานข้ามชาติ เพื่อเผยแพร่ข้อมูลที่ถูกต้องและรับฟังปัญหาจากผู้ใช้บริการโดยตรง การออกแบบนโยบายที่รับฟังประสบการณ์ของแรงงานจะช่วยให้มาตรการตอบโจทย์ปัญหาที่เกิดขึ้นจริงมากกว่าการกำหนดแนวทางจากมุมมองของหน่วยงานเพียงฝ่ายเดียว

ถึงแม้ว่าแรงงานข้ามชาติอาจยังเป็น “ประชากรที่มองไม่เห็น” ในบางด้านของสังคมไทย แต่ข้อมูลการขึ้นทะเบียนและบทบาทในภาคเศรษฐกิจแสดงให้เห็นว่า พวกเขาเป็นส่วนหนึ่งของประเทศ การดูแลสุขภาพของแรงงานจึงไม่ใช่เพียงเรื่องของคนกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง หากเกี่ยวข้องกับคุณภาพชีวิต ความเป็นธรรม และความยั่งยืนของเศรษฐกิจโดยรวม การทำให้ทุกคนเข้าใจสิทธิและเข้าถึงบริการได้อย่างเหมาะสม คือ ก้าวสำคัญที่จะช่วยไม่ให้แรงงานข้ามชาติถูกทิ้งไว้ข้างหลัง


เอกสารอ้างอิง

  1. International Labour Organization. (2024). Language training for better access and inclusion for migrant workers in Thailand.https://www.ilo.org/resource/news/language-training-better-access-and-inclusion-migrant-workers-thailand
  2. Kosiyaporn, H., Julchoo, S., Phaiyarom, M., Sinam, P., Kunpeuk, W., Pudpong, N., Allotey, P., Chan, Z. X., Loganathan, T., Pocock, N., & Suphanchaimat, R. (2020). Strengthening the migrant-friendliness of Thai health services through interpretation and cultural mediation: A system analysis. Global Health Research and Policy, 5, Article 53. https://doi.org/10.1186/s41256-020-00181-0
  3. United Nations Network on Migration in Thailand. (2024). Thailand Migration Report 2024. https://thailand.iom.int/resources/thailand-migration-report-2024
  4. Wongsuwanphon, S., Chottanapund, S., Knust, B., Wongjindanon, N., & Suphanchaimat, R. (2024). Access to healthcare services and factors associated with unmet needs among migrants in Phuket Province, Thailand, 2023: A cross-sectional mixed-method study. BMC Health Services Research, 24, Article 1161. https://doi.org/10.1186/s12913-024-11589-6
  5. World Health Organization. (2024). Report: Joint mission to review health system capacity in addressing migrant health needs in Thailand.https://www.who.int/publications/i/item/9789240080850

 


Tags :

CONTRIBUTOR

Related Posts
Copyright © 2020 สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล
ตำบลศาลายา อำเภอพุทธมณฑล จังหวัดนครปฐม 73170
โทรศัพท์ 02-441-0201-4 โทรสาร 02-441-9333
Webmaster: piyawat.saw@mahidol.ac.th