The Prachakorn

ครบรอบหนึ่งปีมาตรการให้สิทธิทำงานแก่ผู้หนีภัยการสู้รบจากเมียนมา: ความก้าวหน้าและข้อท้าทาย


มงคล ธงชัยธนาวุฒิ

24 ธันวาคม 2569
18



วันที่ 1 ตุลาคม 2568 ถือเป็นจุดเริ่มต้นของมาตรการสำคัญที่อนุญาตให้ผู้หนีภัยการสู้รบจากเมียนมา (Myanmar Displaced Persons) ที่อาศัยอยู่ในที่พักพิงชั่วคราวตามแนวเขตชายแดนไทย-เมียนมาได้ออกไปทำงานอย่างถูกกฎหมาย สำนักงานข้าหลวงใหญ่ผู้ลี้ภัยแห่งสหประชาชาติ (UNHCR) ได้ออกแถลงการณ์ชื่นชมว่า มาตรการนี้เป็นจุดเปลี่ยนผ่านครั้งสำคัญสำหรับการดูแลผู้ลี้ภัย ด้วยการคืนศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ผ่านการเปิดโอกาสให้ผู้ลี้ภัยพึ่งพาตนเอง ควบคู่ไปกับการกระตุ้นเศรษฐกิจท้องถิ่นผ่านการสร้างงานสร้างรายได้ และถือเป็นแนวทางการจัดการผู้ลี้ภัยอย่างยั่งยืนบนพื้นฐานของสิทธิมนุษยชน1  ในวาระครบรอบหนึ่งปี บทความนี้จะพาผู้อ่านย้อนดูที่มาของมาตรการดังกล่าว พร้อมนำเสนอความก้าวหน้าในรอบหนึ่งปีที่ผ่านมา และชวนตั้งคำถามต่อความท้าทายที่ยังรอคำตอบ

ความเป็นมา: สถานะทางกฎหมายและการพึ่งพาความช่วยเหลือ

ก่อนทำความเข้าใจรายละเอียดของมาตรการนี้ เราควรทำความเข้าใจบริบทของผู้ลี้ภัย (refugee) ในประเทศไทยเสียก่อน ประเทศไทยไม่ได้เข้าร่วมเป็นภาคีอนุสัญญาปี ค.ศ.1951 ว่าด้วยสถานภาพผู้ลี้ภัย เช่นเดียวกับหลายประเทศในภูมิภาคอาเซียน อนุสัญญาฉบับนี้วางหลักการคุ้มครองของบุคคลที่ได้รับสถานะผู้ลี้ภัย โดยมีหลักการสำคัญหนึ่ง คือ หลักการห้ามส่งตัวกลับ (non-refoulement) ซึ่งกำหนดว่า ผู้ที่ได้รับสถานะผู้ลี้ภัยจะต้องไม่ถูกส่งตัวกลับไปยังประเทศต้นทางซึ่งอาจเป็นอันตรายต่อชีวิตได้2

แม้ไม่ได้เข้าร่วมอนุสัญญาดังกล่าว ประเทศไทยยังคงดำเนินการให้ความช่วยเหลือผู้หนีภัยฯ บนพื้นฐานของหลักมนุษยธรรมควบคู่กับความมั่นคงแห่งชาติ ที่เห็นได้ชัดอย่างเป็นรูปธรรม คือ การจัดตั้งที่พักพิงชั่วคราวตั้งแต่ปี 2527 โดยได้รับการสนับสนุนงบประมาณจากองค์กรด้านมนุษยธรรมหลายแห่ง3 จากข้อมูลในเดือนมิถุนายน 2569 มีจำนวนผู้หนีภัยฯ ในสถานที่พักพิงชั่วคราว 9 แห่ง ในจังหวัดแม่ฮ่องสอน ตาก ราชบุรี และกาญจนบุรี ประมาณ 80,000 คน โดยเป็นประชากรในวัยแรงงานประมาณ 40,000 คน4  เมื่อประเทศไทยไม่รับรองสถานะผู้ลี้ภัยตามกฎหมาย ผู้หนีภัยฯ จึงถูกจัดให้อยู่ในสถานะผู้หลบหนีเข้าเมืองผิดกฎหมายไปโดยปริยาย คนเหล่านี้จึงไม่สามารถทำงานได้ถูกต้องตามกฎหมายมาเป็นระยะเวลากว่า 40 ปีแล้ว และต้องพึ่งพาเงินช่วยเหลือจากองค์กรให้ความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมเป็นหลัก ไม่เช่นนั้นก็จำเป็นต้องทำงานนอกระบบอย่างผิดกฎหมาย ซึ่งเสี่ยงต่อการถูกเอารัดเอาเปรียบหรือการทารุณกรรมจากนายจ้าง5 

จุดเริ่มต้นของมาตรการนำร่อง

คณะรัฐมนตรีมีมติเมื่อวันที่ 26 สิงหาคม 2568 กำหนดให้ผู้หนีภัยฯ ในวัยแรงงาน (อายุ 18-59 ปี) ในสถานที่พักพิงชั่วคราว 9 แห่ง สามารถยื่นขออนุญาตออกไปทำงานนอกที่พักพิงชั่วคราวกับนายจ้างที่ขึ้นทะเบียนถูกต้องตามกฎหมาย ใน 43 จังหวัดของภาคเหนือ ภาคกลาง และภาคตะวันออก โดยยกเว้นงานที่กฎหมายสงวนไว้สำหรับคนไทย มาตรการนี้เริ่มเปิดให้ยื่นคำขอตั้งแต่วันที่ 1 ตุลาคม 2568 เป็นต้นมา และมีระยะเวลาดำเนินงาน 1 ปี6 มาตรการนี้เกิดขึ้นท่ามกลางแรงกดดันจากการปรับลดงบประมาณด้านความช่วยเหลือมนุษยธรรมของสหรัฐอเมริกาภายใต้การนำของประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ ซึ่งส่งผลกระทบต่อองค์กรที่เคยให้การสนับสนุนที่พักพิงชั่วคราวมาอย่างยาวนาน จึงทำให้รัฐบาลไทยต้องแบกรับค่าใช้จ่ายมากขึ้น อีกทั้ง ยังเป็นผลมาจากการขาดแคลนแรงงานจากกรณีแรงงานกัมพูชาจำนวนมากถูกเรียกตัวกลับประเทศ อันเกิดจากข้อพิพาทชายแดนไทย-กัมพูชา7  นอกจากมิติด้านเศรษฐกิจและงบประมาณแล้ว มาตรการนี้ยังมีนัยต่อศักดิ์ศรีของผู้หนีภัยการสู้รบจากเมียนมาด้วย โดยผู้หนีภัยฯบางคนสะท้อนว่าตนไม่ต้องการอยู่เพื่อรอรับความช่วยเหลืออย่างเดียว แต่ต้องการใช้ศักยภาพของตนเลี้ยงดูครอบครัว8,9  

สถานการณ์การเข้าสู่ตลาดแรงงานของผู้หนีภัยฯ อุปสรรค และข้อจำกัด

ข้อมูลล่าสุดจาก UNHCR เมื่อวันที่ 26 สิงหาคม 2569 ระบุว่ามีผู้หนีภัยฯ เข้าสู่ตลาดแรงงานแล้วมากกว่า 6,000 คน10  เมื่อเทียบกับจำนวนผู้มีสิทธิ์ในวัยแรงงานที่ประมาณ 40,000 คน ตัวเลขนี้คิดเป็นสัดส่วนเพียงประมาณร้อยละ 15 เท่านั้น สาเหตุที่ทำให้ผู้หนีภัยฯ เข้าสู่ตลาดแรงงานในสัดส่วนที่ค่อนข้างต่ำอาจเป็นผลจากข้อจำกัดหลายประการ เช่น การขออนุญาตทำงานที่ซับซ้อนและใช้เวลานาน ภาระค่าใช้จ่ายในการดำเนินการ การขาดเครือข่ายกับนายจ้าง อุปสรรคด้านภาษาและทักษะอาชีพ ความไม่แน่นอนเกี่ยวกับสภาพการจ้างงาน ตลอดจนข้อจำกัดในการนำสมาชิกครอบครัวที่อยู่ในความดูแลออกจากพื้นที่พักพิงไปด้วย ซึ่งทำให้ผู้หนีภัยฯ บางส่วนกังวลเกี่ยวกับการต้องแยกจากครอบครัวเป็นระยะเวลานาน ปัจจัยเหล่านี้อาจส่งผลให้ผู้หนีภัยฯ บางส่วนลังเลที่จะออกไปทำงานนอกพื้นที่พักพิง11,12    

ความท้าทายและคำถามที่ยังไม่มีคำตอบ

แม้มาตรการนี้จะเปิดโอกาสให้ผู้หนีภัยฯ มีงานทำอย่างถูกกฎหมาย Su Myat Thwe นักวิจัยจาก Refugee Self-Reliance Initiative13 ได้ตั้งข้อสังเกตว่า การตีความ "การมีงานทำ" ว่าเท่ากับ "การพึ่งพาตนเอง" อาจทำให้เกิดความเข้าใจที่คลาดเคลื่อนเกี่ยวกับความมั่นคงของผู้หนีภัยการสู้รบ และชี้ให้เห็นว่า การมีใบอนุญาต”Wทำงานไม่ได้หมายความว่าบุคคลหรือครอบครัวจะมีความมั่นคงในชีวิตหรือสามารถพึ่งพาตนเองได้อย่างแท้จริง และอาจทำให้ผู้บริจาคหรือองค์กรที่ให้ความช่วยเหลือเข้าใจว่าความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมไม่จำเป็นอีกต่อไป ประเด็นดังกล่าวมีความสำคัญเนื่องจากมาตรการนี้ครอบคลุมเฉพาะประชากรในวัยแรงงาน ขณะที่เด็ก ผู้สูงอายุ และผู้พิการซึ่งอาศัยอยู่ในที่พักพิงชั่วคราวไม่มีสิทธิ์ตามมาตรการนี้ ดังนั้น หากความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมลดลง กลุ่มที่อยู่นอกวัยแรงงานเหล่านี้อาจเผชิญกับความไม่มั่นคงมากขึ้น เนื่องจากมีทางเลือกในการสร้างรายได้หรือได้รับความช่วยเหลือที่ลดลง

จากข้อสังเกตดังกล่าว จึงเกิดคำถามต่อไปว่า รายได้จากการทำงานของสมาชิกในวัยแรงงานเพียงหนึ่งคนหรือไม่กี่คนต่อครอบครัวจะเพียงพอต่อการดูแลสมาชิกทั้งหมดของครอบครัวหรือไม่ โดยเฉพาะในกรณีที่ความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมที่เคยรองรับสมาชิกกลุ่มอื่นลดลง อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันยังขาดข้อมูลที่จะตอบคำถามนี้ได้อย่างชัดเจน โดยเฉพาะข้อมูลเกี่ยวกับรายได้จากการทำงาน ค่าใช้จ่ายของครัวเรือน และระดับการพึ่งพาความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมหลังจากสมาชิกในครอบครัวเข้าสู่ตลาดแรงงาน ในขณะเดียวกัน ตัวเลขผู้เข้าสู่ตลาดแรงงานประมาณร้อยละ 15 ยังสะท้อนว่าผู้มีสิทธิ์ส่วนใหญ่ไม่ได้เข้าสู่ตลาดแรงงานผ่านมาตรการดังกล่าวภายในปีแรกของการดำเนินงาน ตัวเลขนี้จึงเป็นข้อมูลสำคัญสำหรับการพิจารณาว่าอุปสรรคต่อการเข้าสู่ตลาดแรงงานอยู่ที่ใดและมาตรการดังกล่าวสามารถเข้าถึงผู้มีสิทธิ์ได้มากน้อยเพียงใด


เอกสารอ้างอิง

  1. กรมประชาสัมพันธ์. (2568). รัฐบาลเปิดโอกาสให้สิทธิผู้ลี้ภัยสู้รบในเมียนมาทำงานได้ ขณะที่ UNHCR ชื่นชมประเทศไทย ถือเป็นต้นแบบในการดูแลมนุษยธรรม และกระตุ้นเศรษฐกิจท้องถิ่น. https://www.prd.go.th/th/content/category/detail/id/39/iid/418573.
  2. UNHCR. (n.d.). Convention and 1967 protocol relating to the status of refugees. https://www.unhcr.org/media/1951-refugee-convention-and-1967-protocol-relating-status-refugees.
  3. TBC. (n.d.). 40 years: Working together with displaced communities on the Thai–Myanmar border. https://www.theborderconsortium.org/40-years-working-together-with-displaced-communities-on-the-thai-myanmar-border-2/.
  4. CCSDPT & UNHCR Thailand. (2026). Towards sustainable solutions for refugees in Thailand: Appeal June 2026–December 2030. UNHCR. https://www.unhcr.org/th/en/media/sustainable-solutions-thailand-june-2026-appeal.
  5. Asylum Access. (2019). Refugee access to fair and lawful work in Asia. https://asylumaccess.org/wp-content/uploads/2019/11/Asia-RWR_FINAL.pdf.
  6. มติชนออนไลน์. (2568). ดีเดย์ 1 ต.ค. ผู้ลี้ภัยเมียนมา 4 หมื่นคน ทำงานนอกที่พักพิงได้ 1 ปี เปิดขั้นตอนนายจ้างยื่นคำขอ. https://www.matichon.co.th/local/quality-life/news_5390683.
  7. Bauchner, S. (2025). Thailand allows Myanmar refugees in camps to work legally. Human Rights Watch. https://www.hrw.org/news/2025/08/27/thailand-allows-myanmar-refugees-in-camps-to-work-legally.
  8. Sungkate, N. (2025). “แค่อยากมีชีวิตเหมือนคนธรรมดา” ในวันที่กฎหมายอนุญาตให้ผู้ลี้ภัยทำงาน ไทยมองเป็น ‘โอกาส’ หรือปักป้าย ‘ภาระ’ ต่อไป? https://www.workpointtoday.com/interview-refugees-right-to-work-777899-2.
  9. Moncer, I. (2026). A chance to work in Thailand. https://www.unhcr.org/th/en/a-chance-to-work-in-thailand.
  10. UNHCR. (2026). One year on, Thailand’s decision to grant refugees the right to work is transforming lives and supporting growth. https://www.unhcr.org/asia/news/press-releases/one-year-thailand-decision-grant-refugees-right-work-transforming-lives.
  11. สำนักช่าวชายขอบ. (2569). เผยเงื่อนไขซับซ้อนซ่อนเงื่อนทำให้จ้างงานแรงงานในค่ายผู้ลี้ภัยไม่ประสบผล-กลายเป็นช่องทางให้นายหน้าหากิน-แนะรัฐอบรม/เตรียมความพร้อม/สอนภาษาไทย. https://transbordernews.in.th/home/?p=48037&utm_source=chatgpt.com.
  12. Mizzima. (2025). Refugees along Thai-Myanmar border to be granted limited work rights from. https://www.bnionline.net/en/news/refugees-along-thai-myanmar-border-be-granted-limited-work-rights.
  13. Su Myat Thwe. (2026). A work permit is not self-reliance: Reflections from the Thailand–Myanmar border on the meaning of safety. Refugee Self-Reliance Initiative. https://www.refugeeselfreliance.org/blog/2026/8/25/a-work-permit-is-not-self-reliance-reflections-from-the-thailandmyanmar-border-on-the-meaning-of-safety.

Tags :

CONTRIBUTOR

Related Posts
Copyright © 2020 สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล
ตำบลศาลายา อำเภอพุทธมณฑล จังหวัดนครปฐม 73170
โทรศัพท์ 02-441-0201-4 โทรสาร 02-441-9333
Webmaster: piyawat.saw@mahidol.ac.th