วันที่ 1 ตุลาคม 2568 ถือเป็นจุดเริ่มต้นของมาตรการสำคัญที่อนุญาตให้ผู้หนีภัยการสู้รบจากเมียนมา (Myanmar Displaced Persons) ที่อาศัยอยู่ในที่พักพิงชั่วคราวตามแนวเขตชายแดนไทย-เมียนมาได้ออกไปทำงานอย่างถูกกฎหมาย สำนักงานข้าหลวงใหญ่ผู้ลี้ภัยแห่งสหประชาชาติ (UNHCR) ได้ออกแถลงการณ์ชื่นชมว่า มาตรการนี้เป็นจุดเปลี่ยนผ่านครั้งสำคัญสำหรับการดูแลผู้ลี้ภัย ด้วยการคืนศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ผ่านการเปิดโอกาสให้ผู้ลี้ภัยพึ่งพาตนเอง ควบคู่ไปกับการกระตุ้นเศรษฐกิจท้องถิ่นผ่านการสร้างงานสร้างรายได้ และถือเป็นแนวทางการจัดการผู้ลี้ภัยอย่างยั่งยืนบนพื้นฐานของสิทธิมนุษยชน1 ในวาระครบรอบหนึ่งปี บทความนี้จะพาผู้อ่านย้อนดูที่มาของมาตรการดังกล่าว พร้อมนำเสนอความก้าวหน้าในรอบหนึ่งปีที่ผ่านมา และชวนตั้งคำถามต่อความท้าทายที่ยังรอคำตอบ
ก่อนทำความเข้าใจรายละเอียดของมาตรการนี้ เราควรทำความเข้าใจบริบทของผู้ลี้ภัย (refugee) ในประเทศไทยเสียก่อน ประเทศไทยไม่ได้เข้าร่วมเป็นภาคีอนุสัญญาปี ค.ศ.1951 ว่าด้วยสถานภาพผู้ลี้ภัย เช่นเดียวกับหลายประเทศในภูมิภาคอาเซียน อนุสัญญาฉบับนี้วางหลักการคุ้มครองของบุคคลที่ได้รับสถานะผู้ลี้ภัย โดยมีหลักการสำคัญหนึ่ง คือ หลักการห้ามส่งตัวกลับ (non-refoulement) ซึ่งกำหนดว่า ผู้ที่ได้รับสถานะผู้ลี้ภัยจะต้องไม่ถูกส่งตัวกลับไปยังประเทศต้นทางซึ่งอาจเป็นอันตรายต่อชีวิตได้2
แม้ไม่ได้เข้าร่วมอนุสัญญาดังกล่าว ประเทศไทยยังคงดำเนินการให้ความช่วยเหลือผู้หนีภัยฯ บนพื้นฐานของหลักมนุษยธรรมควบคู่กับความมั่นคงแห่งชาติ ที่เห็นได้ชัดอย่างเป็นรูปธรรม คือ การจัดตั้งที่พักพิงชั่วคราวตั้งแต่ปี 2527 โดยได้รับการสนับสนุนงบประมาณจากองค์กรด้านมนุษยธรรมหลายแห่ง3 จากข้อมูลในเดือนมิถุนายน 2569 มีจำนวนผู้หนีภัยฯ ในสถานที่พักพิงชั่วคราว 9 แห่ง ในจังหวัดแม่ฮ่องสอน ตาก ราชบุรี และกาญจนบุรี ประมาณ 80,000 คน โดยเป็นประชากรในวัยแรงงานประมาณ 40,000 คน4 เมื่อประเทศไทยไม่รับรองสถานะผู้ลี้ภัยตามกฎหมาย ผู้หนีภัยฯ จึงถูกจัดให้อยู่ในสถานะผู้หลบหนีเข้าเมืองผิดกฎหมายไปโดยปริยาย คนเหล่านี้จึงไม่สามารถทำงานได้ถูกต้องตามกฎหมายมาเป็นระยะเวลากว่า 40 ปีแล้ว และต้องพึ่งพาเงินช่วยเหลือจากองค์กรให้ความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมเป็นหลัก ไม่เช่นนั้นก็จำเป็นต้องทำงานนอกระบบอย่างผิดกฎหมาย ซึ่งเสี่ยงต่อการถูกเอารัดเอาเปรียบหรือการทารุณกรรมจากนายจ้าง5
คณะรัฐมนตรีมีมติเมื่อวันที่ 26 สิงหาคม 2568 กำหนดให้ผู้หนีภัยฯ ในวัยแรงงาน (อายุ 18-59 ปี) ในสถานที่พักพิงชั่วคราว 9 แห่ง สามารถยื่นขออนุญาตออกไปทำงานนอกที่พักพิงชั่วคราวกับนายจ้างที่ขึ้นทะเบียนถูกต้องตามกฎหมาย ใน 43 จังหวัดของภาคเหนือ ภาคกลาง และภาคตะวันออก โดยยกเว้นงานที่กฎหมายสงวนไว้สำหรับคนไทย มาตรการนี้เริ่มเปิดให้ยื่นคำขอตั้งแต่วันที่ 1 ตุลาคม 2568 เป็นต้นมา และมีระยะเวลาดำเนินงาน 1 ปี6 มาตรการนี้เกิดขึ้นท่ามกลางแรงกดดันจากการปรับลดงบประมาณด้านความช่วยเหลือมนุษยธรรมของสหรัฐอเมริกาภายใต้การนำของประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ ซึ่งส่งผลกระทบต่อองค์กรที่เคยให้การสนับสนุนที่พักพิงชั่วคราวมาอย่างยาวนาน จึงทำให้รัฐบาลไทยต้องแบกรับค่าใช้จ่ายมากขึ้น อีกทั้ง ยังเป็นผลมาจากการขาดแคลนแรงงานจากกรณีแรงงานกัมพูชาจำนวนมากถูกเรียกตัวกลับประเทศ อันเกิดจากข้อพิพาทชายแดนไทย-กัมพูชา7 นอกจากมิติด้านเศรษฐกิจและงบประมาณแล้ว มาตรการนี้ยังมีนัยต่อศักดิ์ศรีของผู้หนีภัยการสู้รบจากเมียนมาด้วย โดยผู้หนีภัยฯบางคนสะท้อนว่าตนไม่ต้องการอยู่เพื่อรอรับความช่วยเหลืออย่างเดียว แต่ต้องการใช้ศักยภาพของตนเลี้ยงดูครอบครัว8,9
ข้อมูลล่าสุดจาก UNHCR เมื่อวันที่ 26 สิงหาคม 2569 ระบุว่ามีผู้หนีภัยฯ เข้าสู่ตลาดแรงงานแล้วมากกว่า 6,000 คน10 เมื่อเทียบกับจำนวนผู้มีสิทธิ์ในวัยแรงงานที่ประมาณ 40,000 คน ตัวเลขนี้คิดเป็นสัดส่วนเพียงประมาณร้อยละ 15 เท่านั้น สาเหตุที่ทำให้ผู้หนีภัยฯ เข้าสู่ตลาดแรงงานในสัดส่วนที่ค่อนข้างต่ำอาจเป็นผลจากข้อจำกัดหลายประการ เช่น การขออนุญาตทำงานที่ซับซ้อนและใช้เวลานาน ภาระค่าใช้จ่ายในการดำเนินการ การขาดเครือข่ายกับนายจ้าง อุปสรรคด้านภาษาและทักษะอาชีพ ความไม่แน่นอนเกี่ยวกับสภาพการจ้างงาน ตลอดจนข้อจำกัดในการนำสมาชิกครอบครัวที่อยู่ในความดูแลออกจากพื้นที่พักพิงไปด้วย ซึ่งทำให้ผู้หนีภัยฯ บางส่วนกังวลเกี่ยวกับการต้องแยกจากครอบครัวเป็นระยะเวลานาน ปัจจัยเหล่านี้อาจส่งผลให้ผู้หนีภัยฯ บางส่วนลังเลที่จะออกไปทำงานนอกพื้นที่พักพิง11,12
แม้มาตรการนี้จะเปิดโอกาสให้ผู้หนีภัยฯ มีงานทำอย่างถูกกฎหมาย Su Myat Thwe นักวิจัยจาก Refugee Self-Reliance Initiative13 ได้ตั้งข้อสังเกตว่า การตีความ "การมีงานทำ" ว่าเท่ากับ "การพึ่งพาตนเอง" อาจทำให้เกิดความเข้าใจที่คลาดเคลื่อนเกี่ยวกับความมั่นคงของผู้หนีภัยการสู้รบ และชี้ให้เห็นว่า การมีใบอนุญาต”Wทำงานไม่ได้หมายความว่าบุคคลหรือครอบครัวจะมีความมั่นคงในชีวิตหรือสามารถพึ่งพาตนเองได้อย่างแท้จริง และอาจทำให้ผู้บริจาคหรือองค์กรที่ให้ความช่วยเหลือเข้าใจว่าความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมไม่จำเป็นอีกต่อไป ประเด็นดังกล่าวมีความสำคัญเนื่องจากมาตรการนี้ครอบคลุมเฉพาะประชากรในวัยแรงงาน ขณะที่เด็ก ผู้สูงอายุ และผู้พิการซึ่งอาศัยอยู่ในที่พักพิงชั่วคราวไม่มีสิทธิ์ตามมาตรการนี้ ดังนั้น หากความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมลดลง กลุ่มที่อยู่นอกวัยแรงงานเหล่านี้อาจเผชิญกับความไม่มั่นคงมากขึ้น เนื่องจากมีทางเลือกในการสร้างรายได้หรือได้รับความช่วยเหลือที่ลดลง
จากข้อสังเกตดังกล่าว จึงเกิดคำถามต่อไปว่า รายได้จากการทำงานของสมาชิกในวัยแรงงานเพียงหนึ่งคนหรือไม่กี่คนต่อครอบครัวจะเพียงพอต่อการดูแลสมาชิกทั้งหมดของครอบครัวหรือไม่ โดยเฉพาะในกรณีที่ความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมที่เคยรองรับสมาชิกกลุ่มอื่นลดลง อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันยังขาดข้อมูลที่จะตอบคำถามนี้ได้อย่างชัดเจน โดยเฉพาะข้อมูลเกี่ยวกับรายได้จากการทำงาน ค่าใช้จ่ายของครัวเรือน และระดับการพึ่งพาความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมหลังจากสมาชิกในครอบครัวเข้าสู่ตลาดแรงงาน ในขณะเดียวกัน ตัวเลขผู้เข้าสู่ตลาดแรงงานประมาณร้อยละ 15 ยังสะท้อนว่าผู้มีสิทธิ์ส่วนใหญ่ไม่ได้เข้าสู่ตลาดแรงงานผ่านมาตรการดังกล่าวภายในปีแรกของการดำเนินงาน ตัวเลขนี้จึงเป็นข้อมูลสำคัญสำหรับการพิจารณาว่าอุปสรรคต่อการเข้าสู่ตลาดแรงงานอยู่ที่ใดและมาตรการดังกล่าวสามารถเข้าถึงผู้มีสิทธิ์ได้มากน้อยเพียงใด
เอกสารอ้างอิง
