The Prachakorn

ไขรหัส 3 อำนาจ ของบริษัทที่มีบทบาทต่อชีวิตของเรา


นงนุช จินดารัตนาภรณ์

27 พฤศจิกายน 2569
2



คุณผู้อ่านเคยสงสัยไหมคะว่า ทำไมบริษัทเอกชนขนาดใหญ่จึงสามารถเข้ามามีบทบาทในชีวิตประจำวันของเราได้อย่างรวดเร็ว ไม่ว่าจะเป็นเรื่องยารักษาโรค บริการทางการแพทย์ การบริจาคเงินช่วยเหลือผู้ป่วย หรือแม้แต่ข่าวสารด้านสุขภาพทั้งสื่อมวลชนและสื่อสังคมออนไลน์ ในขณะที่การดำเนินนโยบายของภาครัฐบางครั้งกลับดูเชื่องช้าและมีข้อจำกัดมากมาย

คำตอบส่วนหนึ่งอาจอยู่ที่ “อำนาจของบริษัท” ซึ่งไม่ได้เกิดจากเงินทุนหรือขนาดของธุรกิจเพียงอย่างเดียว แต่ยังรวมถึงความสามารถในการเข้าไปมีอิทธิพลต่อการตัดสินใจ กำหนดกติกาของสังคม และสร้างความคิดความเชื่อของผู้คนในสังคมด้วย ในทางเศรษฐศาสตร์การเมืองและสาธารณสุข นักวิชาการได้อธิบายอำนาจของบริษัทไว้ 3 รูปแบบ ได้แก่ อำนาจเชิงเครื่องมือ อำนาจเชิงโครงสร้าง และอำนาจเชิงวาทกรรม ซึ่งเป็นแนวคิดสำคัญที่ช่วยให้เราเข้าใจว่า ภาคธุรกิจสามารถเข้ามามีอิทธิพลต่อปัจจัยทางการค้ากำหนดสุขภาพ (Commercial Determinants of Health: CDoH) ซึ่งส่งผลต่อระบบสุขภาพและสุขภาพของประชาชนได้อย่างไร1,2

เรามาไขรหัสอำนาจทั้ง 3 รูปแบบกันค่ะ

1. อำนาจเชิงเครื่องมือ (instrumental power) เป็นการใช้ความสัมพันธ์และเครือข่ายเพื่อเข้าไปมีอิทธิพลต่อการตัดสินใจ ลองนึกภาพว่า คุณอยากมีอิทธิพลต่อการบริหารชมรมในมหาวิทยาลัย วิธีหนึ่งคือ การเข้าไปสร้างความสัมพันธ์กับคณะกรรมการ สนับสนุนกิจกรรม หรือส่งตัวแทนเข้าไปมีส่วนร่วมในการตัดสินใจ บริษัทเอกชนก็สามารถใช้อำนาจในลักษณะเดียวกันนี้ได้ โดยอาศัยเงินทุน ความสัมพันธ์ เครือข่าย และการเข้าถึงผู้มีอำนาจตัดสินใจ เพื่อผลักดันให้เกิดนโยบายหรือมาตรการที่สอดคล้องกับผลประโยชน์ของธุรกิจ

ตัวอย่างที่เห็นได้มาจากอุตสาหกรรมยาสูบ คือ การพยายามเข้าไปมีอิทธิพลต่อการกำหนดนโยบายควบคุมยาสูบ ผ่านการล็อบบี้ผู้กำหนดนโยบาย การใช้กลุ่มบุคคลหรือองค์กรอื่นเป็นตัวแทนในการสื่อสารจุดยืนของอุตสาหกรรม และการเผยแพร่ข้อมูลที่สนับสนุนข้อเสนอของธุรกิจ องค์การอนามัยโลกได้ระบุถึงกลยุทธ์เหล่านี้ไว้ในแนวทางการปกป้องนโยบายควบคุมยาสูบจากการแทรกแซงของอุตสาหกรรมยาสูบตามมาตรา 5.3 ของกรอบอนุสัญญาว่าด้วยการควบคุมยาสูบ (WHO Framework Convention on Tobacco Control: WHO FCTC)3

นอกจากนี้ บริษัทยังอาจใช้อำนาจผ่านการสนับสนุนเงินทุนหรือกิจกรรมของหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับสุขภาพ การส่งผู้แทนเข้าร่วมคณะกรรมการหรือคณะทำงานด้านนโยบาย ตลอดจนปรากฏการณ์ที่เรียกว่า Revolving Door ซึ่งหมายถึงการเคลื่อนย้ายบุคลากรระหว่างภาคธุรกิจกับหน่วยงานภาครัฐ เช่น อดีตผู้บริหารบริษัทเอกชนย้ายไปดำรงตำแหน่งในหน่วยงานกำกับดูแล หรืออดีตเจ้าหน้าที่รัฐย้ายไปทำงานเป็นที่ปรึกษาให้บริษัท การเคลื่อนย้ายเช่นนี้อาจก่อให้เกิดความเสี่ยงต่อผลประโยชน์ทับซ้อน และเปิดโอกาสให้บริษัทเข้าถึงข้อมูลและเครือข่ายในการกำหนดนโยบายได้มากขึ้น

ตัวอย่างเหล่านี้แสดงให้เห็นว่า อำนาจเชิงเครื่องมือไม่ได้หมายถึงการที่บริษัทมีเงินทุนมากเท่านั้น แต่คือความสามารถในการนำทรัพยากรและความสัมพันธ์มาใช้เพื่อมีอิทธิพลต่อบุคคลและกระบวนการตัดสินใจโดยตรง

2. อำนาจเชิงโครงสร้าง (structural power) เป็นกำหนดสนามและทางเลือกที่ทุกคนต้องเผชิญ หากอำนาจเชิงเครื่องมือคือการเข้าไปมีอิทธิพลต่อผู้ตัดสินใจ อำนาจเชิงโครงสร้างก็เป็นตัวการมีอิทธิพลต่อเงื่อนไขและทางเลือกที่ผู้ตัดสินใจสามารถเลือกได้ตั้งแต่แรก

ลองนึกภาพสถานการณ์จำลองว่า โรงพยาบาลของรัฐแห่งหนึ่งใช้ระบบจัดเก็บและบริหารข้อมูลผู้ป่วยที่พัฒนาโดยบริษัทเทคโนโลยีเอกชนแห่งเดียว ต่อมาโรงพยาบาลต้องการเปลี่ยนระบบไปใช้บริการของบริษัทอื่น แต่พบว่าข้อมูลเดิมไม่สามารถถ่ายโอนไปยังระบบใหม่ได้ง่าย ต้องเสียค่าใช้จ่ายสูงในการปรับระบบและฝึกอบรมบุคลากร ขณะที่การหยุดใช้ระบบเดิมอาจกระทบต่อการให้บริการผู้ป่วย โรงพยาบาลจึงต้องใช้บริการของบริษัทเดิมต่อไป แม้จะต้องการเปลี่ยนผู้ให้บริการก็ตาม

สถานการณ์นี้แสดงให้เห็นว่า บริษัทสามารถมีอำนาจเหนือระบบสุขภาพได้ผ่านการเป็นเจ้าของเทคโนโลยีและโครงสร้างพื้นฐานที่หน่วยงานรัฐต้องพึ่งพา อำนาจไม่ได้เกิดจากการที่บริษัทเข้าไปสั่งการผู้บริหารโรงพยาบาล แต่เกิดจากการที่โรงพยาบาลมีทางเลือกจำกัด และการเปลี่ยนแปลงมีต้นทุนสูง ซึ่งอาจส่งผลต่อความต่อเนื่องในการให้บริการและการเข้าถึงบริการสุขภาพของประชาชน

อีกตัวอย่างหนึ่งคือ การพึ่งพาการลงทุนและการจ้างงานจากอุตสาหกรรมขนาดใหญ่ หากรัฐบาลต้องการออกมาตรการควบคุมผลิตภัณฑ์ที่อาจส่งผลเสียต่อสุขภาพ แต่เกรงว่าการดำเนินมาตรการดังกล่าวจะกระทบต่อการลงทุน การจ้างงาน หรือรายได้ทางเศรษฐกิจ รัฐบาลก็อาจลังเลที่จะออกมาตรการที่เข้มงวด แม้จะเห็นความสำคัญของการปกป้องสุขภาพประชาชนก็ตาม

ดังนั้น อำนาจเชิงโครงสร้างจึงเป็นอำนาจที่เกิดจากตำแหน่งและบทบาทของบริษัทในระบบเศรษฐกิจและสังคม จนทำให้ภาครัฐและประชาชนต้องปรับตัวตามเงื่อนไขที่บริษัทมีส่วนกำหนด

3. อำนาจเชิงวาทกรรม (discursive power) เป็นการกำหนดความคิดและสิ่งที่สังคมมองว่าเป็นเรื่องปกติ อำนาจรูปแบบสุดท้ายนี้อาจเป็นอำนาจที่แนบเนียนที่สุด เพราะไม่ได้ทำงานผ่านเงินทุนหรือกฎระเบียบเพียงอย่างเดียว แต่ทำงานผ่านความคิด ความเชื่อ ค่านิยม และการรับรู้ของคนในสังคม บริษัทสามารถใช้อำนาจเชิงวาทกรรมผ่านการโฆษณา การประชาสัมพันธ์ การสนับสนุนงานวิจัย การผลิตข้อมูล และการสื่อสารผ่านสื่อมวลชนหรือสื่อสังคมออนไลน์ เพื่อกำหนดกรอบว่าปัญหาหนึ่งๆ ควรถูกมองอย่างไร ใครควรเป็นผู้รับผิดชอบ และสังคมควรยอมรับทางออกแบบใด

ตัวอย่างเช่น เมื่อประชาชนมีปัญหาสุขภาพจากการบริโภคอาหารที่ไม่เหมาะสม บริษัทอาจเน้นการสื่อสารเรื่องความรับผิดชอบส่วนบุคคลการเลือกรับประทานอาหารอย่างสมดุลและการออกกำลังกาย โดยให้ความสำคัญกับการตัดสินใจของผู้บริโภคเป็นหลัก แต่ลดความสำคัญของคำถามเกี่ยวกับการตลาดอาหาร การออกแบบผลิตภัณฑ์ ราคา การเข้าถึงอาหาร และสภาพแวดล้อมที่มีอิทธิพลต่อพฤติกรรมการบริโภค อีกตัวอย่างหนึ่งคือ เมื่อเกิดปัญหาข่าวปลอมหรือข้อมูลสุขภาพที่คลาดเคลื่อนบนแพลตฟอร์มออนไลน์ บริษัทอาจนำเสนอแคมเปญรณรงค์ให้ความรู้หรือกิจกรรมส่งเสริมการรู้เท่าทันสื่อ ซึ่งเป็นประโยชน์ต่อสังคมได้ แต่ในขณะเดียวกัน เราก็ควรตั้งคำถามเพิ่มเติมว่า แพลตฟอร์มมีความรับผิดชอบต่อการออกแบบอัลกอริทึม ระบบแนะนำเนื้อหา และกลไกการเผยแพร่ข้อมูลอย่างไร เพราะระบบเหล่านี้อาจมีส่วนกำหนดว่าผู้ใช้งานจะพบเห็นข้อมูลประเภทใด และข้อมูลใดจะถูกเผยแพร่ไปอย่างกว้างขวาง

นอกจากนี้ บริษัทอาจใช้แนวคิดเรื่องเสรีภาพในการเลือกและความรับผิดชอบส่วนบุคคล เพื่อทำให้มาตรการควบคุมธุรกิจที่มีผลกระทบต่อสุขภาพถูกมองว่าเป็นการจำกัดสิทธิของผู้บริโภคหรือการแทรกแซงของรัฐมากเกินไป เมื่อเรื่องเล่าเหล่านี้ถูกนำเสนอซ้ำๆ ผ่านสื่อ การศึกษา งานวิจัย หรือแม้แต่เวทีนโยบาย ก็อาจทำให้คนในสังคมยอมรับแนวคิดดังกล่าวจนกลายเป็นเรื่องปกติ โดยไม่ทันตั้งคำถามถึงผลประโยชน์ที่อยู่เบื้องหลัง อำนาจเชิงวาทกรรมจึงเป็นความสามารถของบริษัทในการกำหนดว่า สังคมควรคิดอย่างไร มองเห็นปัญหาอะไร และยอมรับทางออกแบบใด

ทำไมเราถึงต้องรู้จักอำนาจทั้ง 3 รูปแบบนี้?

สิ่งสำคัญคือ อำนาจทั้ง 3 รูปแบบไม่ได้ทำงานแยกขาดจากกัน แต่สามารถทำงานเชื่อมโยงและเสริมแรงซึ่งกันและกันได้ บริษัทอาจใช้อำนาจเชิงเครื่องมือเพื่อเข้าไปมีอิทธิพลต่อผู้กำหนดนโยบาย ใช้อำนาจเชิงโครงสร้างเพื่อสร้างเงื่อนไขให้ภาครัฐและประชาชนต้องพึ่งพาสินค้าหรือบริการของตนเอง และใช้อำนาจเชิงวาทกรรมเพื่อทำให้แนวทางหรือผลประโยชน์ของบริษัทได้รับการยอมรับจากสังคม เมื่ออำนาจทั้งสามรูปแบบทำงานร่วมกัน บริษัทก็อาจสามารถรักษาหรือขยายผลประโยชน์ของตนเอง และทำให้โครงสร้างที่เอื้อต่อธุรกิจดำรงอยู่ต่อไป (Status Quo) ในขณะที่ประเด็นเรื่องสุขภาพ ความเป็นธรรม และความรับผิดชอบต่อสังคมอาจถูกลดความสำคัญลง

การทำความเข้าใจอำนาจทั้งสามรูปแบบไม่ได้หมายความว่าเราต้องปฏิเสธบริษัทเอกชนหรือสินค้าและบริการของภาคธุรกิจทั้งหมด เพราะภาคเอกชนก็มีบทบาทสำคัญในการพัฒนานวัตกรรม สร้างผลิตภัณฑ์ และให้บริการที่เป็นประโยชน์ต่อสุขภาพได้เช่นกัน ประเด็นสำคัญคือการทำให้บทบาทของภาคธุรกิจอยู่ภายใต้หลักความโปร่งใส ความรับผิดชอบ และการกำกับดูแลที่คำนึงถึงประโยชน์สาธารณะ เนื่องจากบริษัทมีเป้าหมายทางธุรกิจ ในขณะที่รัฐมีหน้าที่ปกป้องสุขภาพและความเป็นธรรมของประชาชน ครั้งต่อไปเมื่อเราเห็นบริษัทเข้ามาสนับสนุนกิจกรรมด้านสุขภาพ เสนอความร่วมมือกับภาครัฐ หรือสื่อสารประเด็นสุขภาพผ่านสื่อต่างๆ ลองตั้งคำถามดูนะคะว่า บริษัทกำลังใช้อำนาจรูปแบบใด ใครเป็นผู้ได้รับประโยชน์ และมีใครหรือประเด็นอะไรที่กำลังถูกมองข้ามไปหรือไม่


เอกสารอ้างอิง

  1. Maani. N, Petticrew. M, Galea. S. The Commercial Determinants of Health. New York: Oxford University Press; 2023.
  2. Wood B, Baker P, Sacks G. Conceptualising the Commercial Determinants of Health Using a Power Lens: A Review and Synthesis of Existing Frameworks. Int J Health Policy Manag. 2022;11(8):1251-61.
  3. World Health Organization. WHO Framework Convention on Tobacco Control (WHO FCTC). Geneva: World Health Organization; 2003.

Tags :

CONTRIBUTOR

Related Posts
Copyright © 2020 สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล
ตำบลศาลายา อำเภอพุทธมณฑล จังหวัดนครปฐม 73170
โทรศัพท์ 02-441-0201-4 โทรสาร 02-441-9333
Webmaster: piyawat.saw@mahidol.ac.th